ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀ :
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ
ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਇਹ ਆਦਤ ਹੁੰਦੀ ਏ ਕਿ ਮਿਲ ਬਹਿੰਦੇ ਨੇ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਤੋਰ ਲੈਂਦੇ ਨੇ, ਉਹਨਾਂ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲਚਸਪ ਕਿੱਸੇ ਜਿਹੜੇ ਉਹਨਾਂ ਕਦੀ ਪਿਆਰ, ਜੰਗ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਜਾਂ ਵਪਾਰ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ।
ਉਸ ਦਿਨ ਵੀ ਇੰਜ ਹੀ ਹੋਇਆ ਸੀ :
ਦੇਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਲਾਂਬਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੋਤੇ ਭੱਪੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਕਾਰਡ ਆਪਣੇ ਦੋ ਦੋਸਤਾਂ ਕਰਮਦਾਦ ਖ਼ਾਂ ਸਾਂਬਾ ਤੇ ਹੈਡਮਾਸਟਰ ਦਯਾ ਰਾਮ ਚਾਵਲਾ ਨੂੰ ਵੀ ਭਿਜਵਾ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਤੇ ਦੋਏ ਆ ਵੀ ਗਏ ਸਨ। ਕਰਮਦਾਦ ਖ਼ਾਂ ਜੰਮੂ ਦੇ ਇਕ ਪਿੰਡ ਸਾਂਬਾ ਤੇ ਚਾਵਲਾ ਫਿਰੋਜ਼ਪਰ ਤੋਂ ਆਇਆ ਸੀ। ਤਿੰਨੇ ਬੁੱਢੇ ਇਕ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਗੱਲਾਂ-ਗੱਪਾਂ ਮਾਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੇਜ਼ ਉਤੇ ਚਾਹ ਵਾਲੇ ਬਰਤਨ—ਇਕ ਪਲੇਟ ਵਿਚ ਸਕਰਪਾਰੇ, ਦੂਜੀ ਵਿਚ ਕਾਜੂ, ਅਖ਼ਰੋਟ ਤੇ ਚਿਲਗੋਜੇ ਆਦਿ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਮੇਜ਼ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਬੜੇ ਹੀ ਪੁਰਾਣੇ ਬਰਾਂਡ ਦੀਆਂ ਸਿਗਰਟਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਡੱਬੀਆਂ ਰੱਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਇਕੋ ਸਿਗਰਟ ਸੁਲਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਤਿੰਨੇ ਪੋਪਲੇ ਮੂੰਹ ਵਾਰੋ-ਵਾਰੀ ਸੂਟੇ ਲਾਉਂਦੇ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਆਦਤ ਸੀ, ਕਈ ਵਰ੍ਹੇ ਪੁਰਾਣੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਿਗਰਟ ਪੀਣ ਦਾ ਢੰਗ ਵੀ ਬੜਾ ਅਜੀਬ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਮੁੱਠੀ ਵਿਚ ਚਿੜੀ ਦਾ ਬੱਚਾ ਫੜ ਲਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਹਦੇ 'ਫੁਰ-ਰ' ਕਰਕੇ ਉਡ ਜਾਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹੋਵੇ।...ਤੇ ਹਰ ਵੇਰ ਗੁੱਲ ਝਾੜਨ ਲਈ ਹਰੇਕ ਚੁਟਕੀ ਜਿਹੀ ਵਜਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਤਮਾਸ਼ਾ ਵੇਖਣ ਵਾਸਤੇ ਕੁਝ ਬੱਚੇ ਬਾਰੀ ਕੋਲ ਆਣ ਖਲੋਤੇ ਸਨ। ਉਹ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ ਤੇ ਮੁਸਕਰਾ ਪੈਂਦੇ ਅਚਾਨਕ ਕਿਸੇ ਦਾ ਹਾਸਾ ਨਿਕਲ ਗਿਆ, ਤਿੰਨੇ ਬੁੱਢੇ ਤ੍ਰਬਕ ਪਏ, ਉਹਨਾਂ ਧੌਣਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਬਾਰੀ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਕਰਮਦਾਦ ਬਰੜਾਇਆ, “ਬਦਮਾਸ਼...।”
ਚਾਵਲਾ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲ ਉਂਗਲ ਸਿੰਨ੍ਹ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, “ਓਇ ਲੁੱਚੜੋ, ਨੱਸ ਜਾਓ ਵਰਨਾ...”
ਦੇਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਲਾਂਬਾ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਉਠਿਆ ਤੇ ਜਦੋਂ ਤਕ ਖੂੰਡੀ ਟੇਕਦਾ ਹੋਇਆ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸਾਰੇ ਨੱਸ ਗਏ ਸਨ। ਉਹਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਵਿਹੜੇ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਗਰਟ ਪੀਣ ਦੇ ਢੰਗ ਦੀਆਂ ਨਕਲਾਂ ਲਾਹ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਚੁਟਕੀ ਵਜਾ ਕੇ ਸਵਾਹ ਝਾੜਨ ਦੀ ਐਕਟਿੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਖਿੜ-ਖਿੜ ਕਰਕੇ ਹੱਸ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਕੂਕਿਆ—
“ਪਾਰਵਤੀ—ਹਾਅ ਨਿਆਣਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਂਭੋ ਬਈ, ਸਾਨੂੰ ਡਿਸਟਰਬ ਕਰ ਰਹੇ ਨੇ।”
ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਨੇ ਝਿੜਕ ਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਹ 'ਖੀਂ-ਖੀਂ' ਹੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਫੇਰ ਆਪਣੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਆ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਕਰਮਦਾਦ ਖ਼ਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਸਿਗਰਟ ਲੈਂਦਿਆਂ, ਉਂਗਲਾਂ ਵਿਚ ਫਸਾਅ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, “ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਕੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਾਂ?”
ਕਰਮਦਾਦ ਖ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹੱਡਲ ਉਂਗਲ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਕਰਾਕਲੀ ਟੋਪੀ ਸਿਰ ਤੋਂ ਜ਼ਰਾ ਉਤਾਂਹ ਚੁੱਕੀ, ਉਸੇ ਦੇ ਕੋਨੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਗੰਜੀ ਟਿੰਡ ਨੂੰ ਖੁਰਕਿਆ ਤੇ ਫੇਰ ਟੋਪੀ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਜਚਾ ਲਈ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੈਂ ਕਿ ਆਪਣੀ ਅੱਸੀ ਸਾਲਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਤੂੰ ਕਦੇ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆਂ ਤੇ ਏਸੇ ਕਰਕੇ ਤੇਰੀ ਸਿਹਤ ਠੀਕ ਠਾਕ ਐ,” ਤੇ ਫੇਰ ਉਸਨੇ ਇਕ ਵਿਅੰਗਮਈ ਠਹਾਕਾ ਲਾਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਲ ਰਿਟਇਰਡ ਹੈਡਮਾਸਟਰ ਚਾਵਲਾ ਨੇ ਬਹੁਤਾ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਝੁਰੜੀਆਂ ਭਰੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਰੋਅਬ ਪੈਦਾ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਯਾਰੋ, ਮਰਦ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦਾ ਦਾਰੋਮਦਾਰ ਔਰਤ ਦੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਵਿਚ ਕਿੱਥੇ?...ਯਕੀਨ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਵੱਖ ਰਿਹਾ, ਉਹਦੀ ਸਿਹਤ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭਿਣਕ ਨਾਲ ਹੀ ਖਰਾਬ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਏ।” ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਆਪ ਈ ਹੱਸ ਪਿਆ—ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਰੋਅਬ ਝੁਰੜੀਆਂ ਵਿਚ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਫੇਰ ਰੁਕ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, “ਵੈਸੇ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦੁਆ ਦਿਆਂ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਬੜਾ ਨਿੱਘਾ ਏ, ਏਨਾ ਨਿੱਘਾ ਕਿ ਉਸਦੇ ਵੰਡੇ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਈ ਕਰਨੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਨੇ।”
ਸੁਣ ਕੇ ਕਰਮਦਾਦ ਖ਼ਾਂ ਠਹਾਕਾ ਮਾਰ ਕੇ ਹੱਸਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਝੱਟ ਹੈਡਮਾਸਟਰ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਸਿਗਰਟ ਝਪਟ ਲਈ ਸੀ ਉਸਨੇ...ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਉਂਗਲਾਂ ਵਿਚ ਘੁਮਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਬੋਲਿਆ ਸੀ, “ਤੁਸੀਂ ਔਰਤ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੇ ਮਰਦ ਦੀ ਸਿਹਤ—ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿੱਸੇ ਛੇੜੀ ਬੈਠੇ ਹੋ ਭਰਾਵੋ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰੋ, ਫੇਰ ਦੂਜਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ। ਇੰਜ ਕੋਈ ਫੈਸਲਾ ਵੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਤੇ ਵਕਤ ਵੀ ਚੰਗਾ ਲੰਘ ਜਾਵੇਗਾ...” ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਹੱਸ ਪਏ, ਹੱਸਦਿਆਂ ਨੂੰ ਖੰਘ ਛਿੜ ਪਈ। ਖੰਘਦੇ ਤੇ ਉਗਲਦਾਨ ਵਿਚ ਥੁੱਕਦੇ ਰਹੇ। ਜਦੋਂ ਖੰਘ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੁਝ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਇਆ ਫੇਰ ਇਕ ਸਿਗਰਟ ਸੁਲਗਾ ਲਈ ਗਈ। ਤਿੰਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿਚ ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹੀ। ਸਿਰਫ ਵਕਤ ਕਟੀ ਕਰਨ ਖਾਤਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਧੂ-ਘਸੀਟ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਜੇ ਇੰਜ ਨਾ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਹਲੇ ਬੈਠੇ ਵੇਖ ਕੇ ਨਿਆਣੇ ਆ ਘੇਰਦੇ—ਕੋਈ ਬੁੱਕਲ ਵਿਚ ਵੜ ਜਾਂਦਾ, ਕੋਈ ਮੋਢੇ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ।
ਉਦੋਂ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਭਰੇ ਕੰਨਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕਮੈਂਟਰੀ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣੀਆਂ। ਛੇ ਦੇ ਛੇ ਕੰਨ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ। ਬੁੱਢੇ ਵਿਹੜੇ ਵਲ ਵੇਖਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਹੜਾ ਖਾਲੀ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਹੁਣ ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕੁਝ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਦੇ ਛੇ ਸੱਤ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਇਕ ਟਰਾਂਜਿਸਟਰ ਦੁਆਲੇ ਘੇਰਾ ਘੱਤੀ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਖਿਲਾੜੀ ਦੇ ਆਊਟ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਕਿਲਕਾਰੀਆਂ ਵੱਜਣ ਲੱਗੀਆਂ; ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ 'ਟਵਿਸਟ' ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।
ਦੇਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਲਾਂਬਾ ਫੇਰ ਖੂੰਡੀ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ। ਭਾਵੇਂ ਉਹਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਕੰਬ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਪਰ ਉਹ ਬੜੇ ਮਜਬੂਤ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਵਰਾਂਡੇ ਵੱਲ ਅਹੁਲਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਝਿੜਕਣ ਵਾਸਤੇ ਉਹ ਹਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਈ ਟੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਕਰਮਦਾਦ ਖ਼ਾਂ ਤੇ ਚਾਵਲਾ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਉਹਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਣ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਤਿੰਨਾਂ ਨੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਅਤਿ ਭੇਤ ਭਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਤੱਕਿਆ।
ਲਾਂਬਾ ਬੋਲਿਆ, “ਸਾਡੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿਚ ਚੌਗਾਨ ਖੇਡੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਘੋੜਿਆਂ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲੋਕ ਵੀ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਖੇਡਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਖਾਲਸ ਮਰਦਾਵੀਂ ਗੇਮ ਸੀ ਉਹ।”
ਕਰਮਦਾਦ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਯਾਦ ਐ ਨਾ...ਇਕ ਵਾਰੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਕਪਤਾਨ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੂੰ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਪਲਾਟ ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ...?”
ਤੇ ਜਦੋਂ ਹੈਡਮਾਸਟਰ ਸਾਹਬ ਨੇ ਬੜੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਛਾਤੀ ਠੋਕ ਕੇ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹਿਆ ਤਾਂ ਅਚਾਨਕ ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਂਸੀ ਦੇ ਫੁਆਰੇ ਫੁੱਟ ਨਿਕਲੇ ਸਨ। ਖੰਘਦਿਆਂ-ਖੰਘਦਿਆਂ ਉਹ ਵਾਪਸ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਮੁੜ ਆਏ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਮਦਾਦ ਤੇ ਲਾਂਬਾ ਵੀ ਆ ਗਏ ਉਦੋਂ ਹੀ ਇਕ ਪੱਕੀ ਉਮਰ ਦੀ ਔਰਤ ਵੀ ਲੁੜਕਦੀ ਹੋਈ, ਅੰਦਰ ਆ ਵੜੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਲਾਂਬਾ ਸਾਹਬ ਨੂੰ ਬਾਹੋਂ ਫੜ ਕੇ ਕੁਰਸੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਪ ਸਾਹਮਣੀ ਕੁਰਸੀ ਉੱਤੇ ਬਹਿੰਦੀ ਹੋਈ ਬੋਲੀ, “ਪਾਪਾ ਜੀ ਤੁਸੀਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਾਲੇ ਮਾਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਇਨਵੀਟੇਸ਼ਨ ਕਾਰਡ ਭੇਜਿਆ ਸੀ ਨਾ...ਮੈਂ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕਰਦੀ ਰਹਿ ਗਈ ਸਾਂ ਬਈ ਨਾ ਭੇਜੋ, ਨਾ ਭੇਜੋ। ਉਹਨਾਂ ਨਹੀਂ ਆਉਣਾ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਾਲੇ ਮਾਸੀ ਜੀ ਆਏ ਨੇ—ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਕਾਰਡ ਵੇਖ ਕੇ ਮਾਮਾ ਜੀ ਨੇ ਖਾਸੀ ਬੁੜ-ਬੁੜ ਕੀਤੀ, ਫੇਰ ਸ਼ਗਨ ਦੇ ਇੱਕੀ ਰੁਪਏ ਭੇਜ ਦਿੱਤੇ। ਦੱਸੋ ਰੱਖ ਲਈਏ ਕਿ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਦੇਈਏ?”
ਲਾਂਬਾ ਸਾਹਬ ਨੇ ਸਵਾਲੀਆ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਛ ਰਹੇ ਹੋਣ, 'ਤੇਰਾ ਕੀ ਖਿਆਲ ਏ?'
ਅਚਾਨਕ ਇਕ ਸੱਜ ਵਿਆਹੀ ਕੁੜੀ ਅੰਦਰ ਆ ਵੜੀ—ਉਹਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਕਈ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਮ ਸਨ।
“ਦਾਦਾ ਜੀ! ਅਹਿ ਵੇਖੋ ਕਿੰਨੇ ਸਾਰੇ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਮ—ਸਭ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੁਬਾਰਕਬਾਦ ਭੇਜੀ ਏ। ਆਖੋ ਤਾਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸੁਣਾਵਾਂ?”
ਉਹ ਕੁਰਸੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਾਸੇ ਆਪਣੇ ਦਾਦੇ ਹੁਰਾਂ ਦੇ ਗਲ਼ ਵਿਚ ਬਾਹਾਂ ਪਾਈ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ ਤੇ ਤਾਰਾਂ ਦਾ ਪੁਲੰਦਾ ਲਾਂਬਾ ਸਾਹਬ ਦੀਆਂ ਧੁੰਦਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਨਚਾ ਰਹੀ ਸੀ—“ਵੇਖੋ ਦਾਦਾ ਜੀ...ਸਰਦਾਰ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਜੇਠੀਆ, ਸਰਫਰਾਜ਼ ਅਹਿਮਦ, ਮਧੁਰ ਤੇ ਅਹਿ...”
ਉਦੋਂ ਹੀ ਇਕ ਹੋਰ ਕੁੜੀ ਅੰਦਰ ਆਣ ਵੜੀ। ਉਹ ਵੀ ਸੱਜ ਵਿਆਹੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਆਈ ਸੀ, ਉਸ ਪੱਕੀ ਉਮਰ ਦੀ ਤੀਵੀਂ ਨੂੰ ਜਿਹੜੀ ਹਾਲੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਬੈਠੀ ਹੋਈ ਸੀ।
“ਮੰਮੀ ਤੁਹਾਡੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਕੀਟ ਚਲੀ ਗਈ ਸਾਂ...ਉਹੀ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਈ ਕਿਹਾ ਸੀ—ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਬਿਲਕੁਲ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ। ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ—'ਅਹਿ ਸਸਤੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਛੇ ਸਾੜ੍ਹੀਆਂ ਲੈ ਲੈ'—ਪਰ ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਚਾਰ ਹੀ ਖਰੀਦੀਆਂ ਨੇ, ਜਰਾ ਸਟੈਂਡਰਡ ਦੀਆਂ ਵਿਖਾਵਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲਿਆ ਕੇ? ਨਾਲੇ ਨਾਨਾ ਜੀ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਵੇਖ ਲਈਓ।”
ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਲਾਂਬਾ ਹੱਸਿਆ 'ਖੀਂ-ਖੀਂ' ਤੇ ਬੋਲਿਆ, “ਬਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਵਾਰੀ ਕਿਹਾ ਏ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ 'ਚ ਕੋਈ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ—ਕੌਣ ਆ ਗਿਐ, ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਤੇ ਕੌਣ ਕੀ ਖਰੀਦਦਾ ਫਿਰਦੈ—ਬਈ ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਕਰੋ। ਜਾਓ ਨੱਸ ਜਾਓ।”
ਔਰਤਾਂ ਮੁਸਕਰਾਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਉਠ ਕੇ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਈਆਂ। ਲਾਂਬੇ ਨੇ ਪਿੱਛੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ, “ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਡਿਸਟਰਸ ਨਾ ਕਰੇ। ਹਾਂ ਸੱਚ, ਚਾਹ ਹੋਰ ਭਿਜਵਾ ਦਿਓ ਸਾਡੀ ਖਾਤਰ। ਜਦੋਂ ਬਾਰਾਤ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਹੋ ਜਾਏ, ਸਾਨੂੰ ਸੱਦ ਲਿਓ—ਸਮਝ ਗਈਆਂ ਨਾ?”
ਚਾਹ ਹੋਰ ਆ ਗਈ ਪਰ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਭਿਣਭਿਣਾਹਟ ਨਾ ਮੁੱਕੀ। ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ, ਹਰ ਕਮਰੇ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਦੋ ਜਣੇ ਇੱਕਠੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ...ਕੱਪੜਿਆਂ, ਗਹਿਣਿਆਂ ਤੇ ਵਿਆਹ ਸੰਬੰਧੀ ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਛੇੜ ਬਹਿੰਦੇ ਨੇ।
ਸ਼ਾਮ ਹੋਣ ਸਾਰ ਬੈਂਡ ਵੱਜਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਮਹਿਮਾਨ ਆਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ। ਨਵੇਂ ਆਏ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਘਸੀਟ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ। ਕੁਝ ਰਸਮੀਂ ਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਫੇਰ ਆਪਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਉਲਝ ਜਾਂਦੇ—
ਲਾਂਬਾ ਸਾਹਬ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਕਈ ਲੋਕ ਬੁਢਾਪੇ ਨੂੰ ਸਰਾਪ ਸਮਝੇ ਨੇ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਬੁੱਢੇ ਕਿੰਨੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਆਂ! ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਵੀ!”
ਹੈਡਮਾਸਟਰ ਚਾਵਲਾ ਨੇ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਬੇਕਰ ਨੇ ਇਕ ਜਗ੍ਹਾ ਲਿਖਿਆ ਐ, 'ਬਾਲਣ ਲਈ ਪੁਰਾਣੀ ਲੱਕੜ, ਪੀਣ ਲਈ ਪੁਰਾਣੀ ਸ਼ਰਾਬ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਪੁਰਾਣੇ ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਪੁਰਾਣੇ ਲੇਖਕ ਹੀ ਚੰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ'।”
ਕਰਮਦਾਦ ਖ਼ਾਂ ਨੇ ਰਤਾ ਹਿਰਖ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਬੁਢਾਪਾ ਕਿਉਂ ਤੰਗ ਕਰ ਰਿਹੈ ਬਈ? ਹਰੇਕ ਗੱਲ ਦੀ ਤਾਣ ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਈ ਤੋੜੀ ਜਾ ਰਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਐ। ਬੰਦ ਕਰੋ ਏਸ ਕਿੱਸੇ ਨੂੰ ਤੇ ਜਵਾਨੀ ਵੇਲੇ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰੋ—ਸਿਰਫ ਜਵਾਨੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਕੁਝ ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਆਓ ਗਾਈਏ।' ਤੇ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਕੰਨ 'ਤੇ ਹੱਥ ਧਰ ਕੇ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ—
'ਦਰਦੋਂ ਕੀ ਮਾਰੀ ਹੁਈ
ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਲੀਲ ਹੈ
ਦਿਲਰੁਬਾ ਤਵੱਜੋ ਨਹੀਂ ਦੇਤਾ
ਹਮਾਰੇ ਦੁੱਖੋਂ ਦੀ ਅਪੀਲ ਸੁਣਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ।'
ਬੂਹੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੱਜ ਰਹੇ ਬੈਂਡ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਉੱਚੀ ਹੋ ਗਈ। ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਨਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਾਰੇ ਬਰਾਤੀ ਕੱਪੜੇ ਬਦਲ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਮੁੰਡੇ ਨਵੇਂ ਸੂਟਾਂ-ਬੂਟਾਂ ਵਿਚ ਥਿਰਕਦੇ ਫਿਰਦੇ ਸਨ। ਕੁੜੀਆਂ ਇਕ ਦੂਜੀ ਤੋਂ ਵਾਲ ਵਹਾਉਣ ਲਈ ਏਧਰ ਉਧਰ ਨੱਸੀਆਂ ਫਿਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੋਈ ਬਾਹਰ ਆ ਜਾਣ ਲਈ ਕਹਿ ਗਿਆ ਸੀ—ਉਹਨਾਂ ਆਪ ਵੀ ਇਹੀ ਠੀਕ ਸਮਝਿਆ ਤੇ ਕੱਪੜੇ ਬਦਲ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆ ਬੈਠੇ, ਜਿੱਥੇ ਹੋਰ ਮਹਿਮਾਨ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸਨ।
ਕਰਮਦਾਦ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਖਾਤਰ ਦੋ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਕਰਾਕਲੀ ਟੋਪੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ, ਸੋ ਤਿੰਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਇਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਟੋਪੀਆਂ ਦਿਸ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਕੱਪੜੇ ਬਦਲ ਲਏ ਸਨ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਖਾਸ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿਸ ਰਹੀ। ਉਮਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਆਕਤੀਤਵ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਿੰਨੇ ਵਕਾਰ, ਜਿੰਨੀ ਸੰਜੀਦਗੀ ਜਾਂ ਜਿੰਨੀ ਵੀ ਦਿਲਕਸ਼ੀ ਦੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੋੜ ਸੀ—ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹੰਡਾਅ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਨੌਜਵਾਨ ਜਿਹੜੇ ਨਵੇਂ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸਮਾਰਟ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ...ਬਜ਼ੂਰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਰਤਾ ਕੁ ਝੁਕਦੇ ਤੇ ਏਧਰ-ਉਧਰ ਖਿਸਕ ਜਾਂਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਾਣ-ਪ੍ਰਵਾਨ ਵਿਚ ਖਲੋ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨਾ ਹੀ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਬੱਚੇ, ਜਿਹੜੇ ਨਵੇਂ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿਚ ਫੁੱਲੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸਮਾਅ ਰਹੇ, ਹੁਣ ਤਕ ਉਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਬੁੱਢਿਆਂ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਬੈਠਦੇ ਬੱਚੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਆਣ ਇੱਕਠੇ ਹੁੰਦੇ , ਕੰਨ ਲਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਦੇ, ਨੀਝ ਲਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਵਿੰਹਦੇ ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨੱਸ ਜਾਣ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਦੰਦੀਆਂ ਕੱਢਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੁੱਠੀ ਘੁੱਟ ਦੇ ਸਿਗਰਟ ਪੀਣ ਦੀ ਆਦਤ ਦੀਆਂ ਨਕਲਾਂ ਲਾਉਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
ਜਦੋਂ ਬਾਰਾਤ ਰਵਾਨਾ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਮਗਰਲੀ ਇਕ ਓਪਨ ਕਾਰ ਵਿਚ ਬਿਠਾਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਵੇਂ ਲੜਕੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਘਰ ਬਹੁਤੀ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਰਾਤ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਪੈਦਲ ਤੁਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵੀ ਸੀ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਪੈਦਲ ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
...ਅੱਗੇ ਬਾਰਾਤੀ ਨੱਚਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਸ਼ਰਾਬ ਵੀ ਪੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਵਿਚਾਰੇ ਬੁੱਢੇ ਉੱਕੜ-ਉੱਕੜ ਕੇ ਨੱਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ—ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਭਰ ਆਏ, ਅੱਖਾਂ ਸਿਲ੍ਹੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ।
“'ਇਹ ਨਲਾਇਕ ਕੀ ਜਾਣਨ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਨੱਚ ਸਕਦੇ ਆਂ।”
“ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਕਈ ਕਈ ਘੰਟੇ ਲਗਾਤਾਰ ਨੱਚਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ।”
“ਨੱਚਣ ਵਾਲੀ ਕੌਮ ਹੀ, ਜ਼ਿੰਦਾ ਦਿਲ ਕੌਮ ਅਖਵਾਉਣ ਦੀ ਹੱਕਦਾਰ ਹੁੰਦੀ ਐ।”
ਉਹ ਆਪਣੇ ਯਾਰਾਂ-ਦੋਸਤਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਤੇ ਮੇਲਿਆਂ-ਠੇਲਿਆਂ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਯਾਦਗਾਰੀ ਮੌਕਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ ਕਦੇ ਸੱਚਮੁਚ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੋਸ਼ ਦੇ ਜੌਹਰ ਵਿਖਾਏ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਭੁੱਲੇ ਜਿਹੜੇ ਹੁਣ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਨਹੀ ਸਨ—ਪਰ ਨੱਚਣ ਵਿਚ ਪੂਰੇ ਮਾਹਰ ਸਨ।
ਦੇਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਲਾਂਬਾ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਫੇਰ ਉਚਕ ਕੇ ਨੱਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਸਦੇ ਮੁੰਡੇ, ਪੋਤੇ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਸਾਰੇ ਹੀ ਨੱਚ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਕਾਰ ਵਿਚ ਹੀ ਉਠ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਕਰਮਦਾਦ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਕੀ ਵੇਖ ਰਹੇ ਓ ਲਾਂਬਾ ਸਾਹਬ? ਬੈਠ ਜਾਓ ਇਹ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਜ਼ਮਾਨਾ ਏਂ।”
ਲਾਂਬੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੋਟ ਦੀ ਜੇਬ ਟਟੋਲ ਕੇ ਸਿਗਰਟਾਂ ਦੀ ਡੱਬੀ ਕੱਢੀ ਤੇ ਡਰਾਈਵਰ ਵੱਲ ਵਧਾ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, “ਲੈ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਤੂੰ ਵੀ ਪੀ—ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਉਤਾਰ ਦੇ। ਅਸੀਂ ਤੇਰੀ ਕਾਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਨੱਚਦੇ ਹੋਏ ਆਵਾਂਗੇ, ਕੋਈ ਸਾਨੂੰ ਵੇਖੇਗਾ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਥੱਕ ਗਏ ਫੇਰ ਬੈਠ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਤੂੰ ਕਾਰ ਜ਼ਰਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਲਚੱਲੀਂ, ਬਾਰਾਤ ਭਾਵੇਂ ਅਗਾਂਹ ਹੀ ਲੰਘ ਜਾਏ...”
ਦੂਜੇ ਦੋਹਾਂ ਬੁੱਢਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਗੱਲ ਪਸੰਦ ਆਈ। ਉਹ ਕਾਰ ਵਿਚੋਂ ਉਤਰ ਗਏ। ਪਿੱਛੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਫੇਰ ਆਪਣੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ-ਲੰਮੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਉਤਾਂਹ ਚੁੱਕ ਕੇ ਨੱਚਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਬੈਂਡ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਹਨਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਉੱਤੇ ਉਹ ਹੱਥ ਪੈਰ ਚਲਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਡਰਾਈਵਰ ਵੀ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਪਿਛਾਂਹ ਭੌਂ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਉਹ ਪਰਛਾਵਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਦਿਸ ਰਹੇ ਸਨ।
ਨੱਚਦਿਆਂ-ਨੱਚਦਿਆਂ ਲਾਂਬੇ ਦੀ ਛਾਤੀ ਵਿਚ ਪੀੜ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਉਹ ਥਾਵੇਂ ਬੈਠ ਗਿਆ ਤੇ ਕਰਾਹੁਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਪੈਰ ਵੀ ਰੁਕ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਝੁਕ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਟਟੋਲਿਆ ਤੇ ਕੰਬਦੀ ਹੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਡਰਾਈਵਰ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰੀ। ਉਸਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਲਾਂਬੇ ਨੂੰ ਕਾਰ ਵਿਚ ਲਿਟਾਅ ਕੇ ਘਰ ਲੈ ਆਏ। ਡਰਾਈਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਲਾਂਬਾ ਸਾਹਬ ਦੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਦੇ ਆਈਏ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਦੇਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਲਾਂਬਾ ਨੂੰ ਉਸੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਲਿਟਾਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਉਹ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸਦਾ ਸਾਹ ਰੁਕ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਤੇ ਸਰੀਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਠੰਡਾ ਹੋ ਚੱਲਿਆ ਸੀ। ਫੇਰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਚਾਦਰ ਪਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਬਾਰਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਭੇਜੀ ਗਈ। ਡਰਾਈਵਰ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਾ ਕੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਨੇ। ਖਾਣਾ ਵਗ਼ੈਰਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਖਾਣਗੇ।
ਘਰ ਵਿਚ ਚੁੱਪ ਵਰਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਜੇ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਡਿਸਟਰਬ ਵੀ ਨਾ ਕਰਦਾ। ਪਰ ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਚੁੱਪ ਸਨ। ਬਾਰਾਤੀ ਦੋ ਵਜੇ ਤਕ ਡੋਲੀ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਆਉਣਗੇ।...ਤੇ ਉਦੋਂ ਤਕ ਉਹ ਜਾਗਦੇ ਹੀ ਰਹਿਣਗੇ। ਕਰਮਦਾਦ ਖ਼ਾਂ ਤੇ ਹੈਡਮਾਸਟਰ ਚਾਵਲਾ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਕੁਰਸੀਆਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਧੁੰਦਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅੱਥਰੂ ਤੈਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਰ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਸਿਗਰਟਾਂ ਪੀ ਰਹੇ ਸਨ—ਓਵੇਂ ਹੀ ਇਕ ਸਿਗਰਟ ਸੁਲਗਾਈ ਜਾਂਦੀ, ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਸੂਟੇ ਲਗਦੇ ਤੇ ਜਦੋਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ, ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਸੈਂਕੜੇ ਟੋਟੇ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ।
----------------------------------------
ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀ :
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ
ਲਖ਼ਨਊ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਉਤਰੀ ਬਸਤੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਹੁਣ ਸੁੰਨਸਾਨ ਪਈ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਅਰਸਾ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਗੋਮਤੀ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਦੀ ਮਾਰ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਨਵੀਂ ਸੜਕ ਕੱਢੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਇਸਨੂੰ ਬਾਈਪਾਸ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਦਾ ਉਸ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਟਰੈਫ਼ਿਕ ਚਾਲੂ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਰਸਤੇ ਦੀ ਆਵਾਜਾਵੀ ਬਿਲਕੁਲ ਘਟ ਗਈ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਤੇਜ਼ਾਬ ਦੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਦੇ ਰੇੜ੍ਹਿਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਫਿਲਾਸਕ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਸ਼ਾਹੀ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਖੰਡਰਾਂ ਪਿੱਛੇ ਵੱਸੀ ਕਾਲੋਨੀ ਦੇ ਲੋਕ ਇਧਰ ਦੀ ਹੋ ਕੇ ਮੇਨ ਰੋਡ ਦੇ ਮੋੜ ਤਕ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਜਿੱਥੋਂ ਮਲੀਹਾਬਾਦ ਤੇ ਕਾਦੋਰੀ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬੱਸਾਂ, ਟੈਂਪੂ, ਰਿਕਸ਼ੇ, ਟਾਂਗੇ ਤੇ ਟੈਕਸੀਆਂ ਵਗ਼ੈਰਾ ਆਮ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਉਸ ਦਿਨ ਜੁਮੇਂਰਾਤ ਦੇ ਨਾਗੇ ਕਰਕੇ ਤੇਜ਼ਾਬ ਦਾ ਕਾਰਖ਼ਾਨਾ ਬੰਦ ਸੀ—ਪਰ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਸਵੇਰ ਦੇ ਅੱਠ ਵੱਜੇ ਦੀ, ਇਕ ਜੀਪ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੰਜ ਪੱਕੀ ਉਮਰ ਦੇ ਆਦਮੀ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਤਾਂ ਬੜੀ ਬੇਪ੍ਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਸਿਗਰਟਾਂ ਪੀ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ—ਪਰ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਉਹਨਾਂ ਖੰਡਰਾਂ ਵੱਲ ਚਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਰਿਫ਼ਿਊਜੀ ਕਾਲੋਨੀ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਅਮੀਨਾਬਾਦ ਦਾ ਦੁਕਾਨਦਾਰ, ਜਾਂ ਸਵੇਰੇ-ਸਵੇਰੇ ਕਿਸੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲਾ ਕਲਰਕ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਕਿਸੇ ਸੜਕ ਦੇ ਫੁਟਪਾਥ ਉੱਤੇ ਸਾਮਾਨ ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਪਟੜੀ-ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਇਸ ਸੁੰਨਸਾਨ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਏਧਰ ਉਧਰ ਦੇਖਿਆਂ ਮੇਨ ਸੜਕ ਦੇ ਉਸ ਮੋੜ ਵਲ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
“ਔਹ, ਸਿਵ ਰਾਮ ਜਾ ਰਿਹੈ—ਅੱਜ ਨਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਵਿਚ ਦੁਕਾਨ ਲਾਏਗਾ।”
“ਜਾਣ ਦੇ ਯਾਰ।”
“ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕ ਥੋੜ੍ਹਾ ਈ ਰਿਹਾਂ।”
“ਤੂੰ ਇਹ ਸੋਚ ਕਿਤੇ ਅੱਜ ਛੁੱਟੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ, ਉਸਦੇ ਸਕੂਲ 'ਚ—ਬਈ ਉਹ ਆਏ ਈ ਨਾ?”
“ਨਹੀਂ, ਅੱਜ ਕੋਈ ਛੁੱਟੀ-ਵੁੱਟੀ ਨਹੀਂ।”
“ਫੇਰ ਹੁਣ ਤਕ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਉਹ?”
“ਉਹ ਪੂਰੇ ਸਾਢੇ ਅੱਠ ਵਜੇ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲ ਪੈਂਦੀ ਏ, ਮੈਂ ਕਈ ਦਿਨ ਤਕ ਉਸਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਪਤਾ ਕਰ ਲਿਆ ਏ। ਪੌਣੇ ਨੌਂ ਵਾਲੀ ਬਸ ਫੜ ਕੇ ਉਹ ਕੋਰਟ ਵਾਲੇ ਬਸ-ਸਟਾਪ ਉੱਤੇ ਜਾ ਉਤਰਦੀ ਏ—ਤੇ ਉੱਥੋਂ ਪੈਦਲ ਹੀ ਵੱਡੇ ਬਸ-ਸਟੈਂਡ ਅੱਗੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਜਾ ਪਹੁੰਚਦੀ ਏ। ਇਹ ਵੀ ਚੰਗਾ ਏ ਕਿ ਏਸ ਕਾਲੋਨੀ ਦੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਟੀਚਰ ਨਹੀਂ—ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਸਾਰਾ ਪਲਾਨ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋ ਜਾਣਾ ਸੀ।”
“ਕਿਉਂ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋ ਜਾਣਾ ਸੀ? ਫੇਰ ਆਪਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਢੰਗ ਸੋਚ ਲੈਂਦੇ। ਫਿਕਰ ਵਾਲੀ ਕੀ ਗੱਲ ਸੀ ਭਲਾ!”
“ਸਾਢੇ ਅੱਠ ਤਾਂ ਵੱਜ ਚੱਲ ਨੇ ਯਾਰ, ਪਰ ਉਹ ਅਜੇ ਤਕ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੀ।”
“ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ਬਸ ਆਉਂਦੀ ਈ ਹੋਏਗੀ—ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਓਧਰ ਨਾ ਝਾਕੋ। ਸਿਰਫ ਇਕ ਆਦਮੀ ਖੰਡਰ ਵਾਲੀ ਉਸ ਪਗਡੰਡੀ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖੇ। ਮਲਹੋਤਰਾ, ਤੂੰ ਅੱਗੇ ਬੈਠਾ ਏਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖੀਂ ਉਧਰ।”
“ਅੱਛਾ। ਲਿਆ ਫੇਰ ਡੱਬੀ ਫੜਾ ਦੇ ਜ਼ਰਾ ਏਧਰ। ਸਰਦੀ ਤੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਕਰਕੇ ਅੱਜ ਸਿਗਰਟਾਂ ਵੀ ਕੁਝ ਵਧ ਹੀ ਪੀਣੀਆਂ ਪੈ ਰਹੀਆਂ ਨੇ।”
ਫੇਰ ਕੁਝ ਪਲ ਤਕ ਬਿਲਕੁਲ ਚੁੱਪ ਵਰਤੀ ਰਹੀ।
ਮਲਹੋਤਰਾ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਭੱਠੇ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਪ ਵੀ ਉਸੇ ਦੀ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਸੰਤ ਰਾਮ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਸਰਗੋਧਾ ਸੋਪ ਫ਼ੈਕਟਰੀ ਦਾ ਪਾਰਟਨਰ ਹੈ। ਉਹ 'ਯੂਨਾਈਟਡ ਕੋਲ ਕੰਪਨੀ' ਵਾਲੇ ਮੁਨਸ਼ੀ ਦਯਾ ਰਾਮ ਦਾ ਭਨੋਈਆ ਵੀ ਹੈ। ਦਯਾ ਰਾਮ ਵੀ ਉਸੇ ਜੀਪ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਕਾਫੀ ਚਿਰ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਚੁੱਪ ਹੈ। ਚੌਥਾ ਆਦਮੀ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਹੈ—ਜਿਸਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਤੀਹ-ਚਾਲੀ ਰਿਕਸ਼ੇ ਚਲਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਦੁਕਾਨਦਾਰਾਂ ਦੀ ਯੂਨੀਅਨ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਮਲਿਕ ਰਾਜ ਬਠਲਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਇਕ ਦੁਕਾਨ ਡਿਕਸਨ ਮਾਰਕੀਟ ਵਿਚ ਵੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕੋਟ ਵਗ਼ੈਰਾ ਥੋਕ ਦੇ ਭਾਅ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਇਕੋ ਕਾਲੋਨੀ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਾਲੋਨੀ ਇੱਥੋਂ ਪੰਜ ਮੀਲ ਦੂਰ ਹੈ—ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਕੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਪੂਰੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਖਰੀਦ ਲਈ ਸੀ ਤੇ ਪਲਾਟ ਕੱਟ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਕਾਲੋਨੀ ਵਸਾ ਲਈ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਹੁਣ ਲਖ਼ਨਊ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਸਿਗਰਟਾਂ ਦਾ ਧੂੰਆਂ ਉਡਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇਚੈਨ ਨਿਗਾਹਾਂ ਵੀ ਉਸੇ ਪਗਡੰਡੀ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਜਿਸ ਉਪਰੋਂ ਇਕ ਲੇਡੀ ਟੀਚਰ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਸੀ। ਕਦੀ-ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਦੇ ਹੌਲੀ-ਜਿਹੀ ਖੰਘਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਜਾਂਦੀ! ਜਿਹੜੀ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਉਮੀਦ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਭਰੇ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਹੀ ਸੀ। ਫੇਰ ਭੱਠੇ ਤੇ ਜੀਪ ਦੇ ਮਾਲਕ ਮਲਹੋਤਰੇ ਨੇ ਉਹ ਰੱਹਸ ਖੋਹਲ ਦਿੱਤਾ—“ਮੇਰਾ ਸਾਲਾ ਦਲੀਪ ਏ ਨਾ, ਜਦੋਂ ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸਦੀ ਘਰ ਵਾਲੀ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਜਦੋਂ ਵੀ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਜਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ। ਆਪਣੇ ਮਰਦ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਖੁਸ਼ਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬੜਾ ਸਮਝਾਇਆ—'ਭਲੀਏ ਮਾਣਸੇ! ਇਹ ਤਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਦਸਤੂਰ ਹੈ। ਇਸ ਮਿਲਨ ਨਾਲ ਹੀ ਇਨਸਾਨੀ ਜੀਵ ਵਧਦੇ ਫੁਲਦੇ ਆਏ ਨੇ।' ਤੇ ਉਸ ਕੁੜੀ ਦੇ ਪੇਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਇਹੀ ਗੱਲ ਕਹੀ। ਪਰ ਸਾਹਬ ਉਹ ਕਦੋਂ ਫਸਣ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਆਖ਼ਰ ਇਕ ਦਿਨ ਉਸਦੇ ਪਿਓ ਨੇ ਹੀ ਰਾਏ ਦਿੱਤੀ—ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਕਮਰੇ 'ਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿਓ। ਚੀਕੀ ਜਾਣ ਦਿਓ ਜਿੰਨਾਂ ਵੀ ਚੀਕਦੀ ਏ। ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਤਾਂ ਨਵੀਂ ਥਾਂ ਆ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲਾਂ ਇਵੇਂ ਹੀ ਰੱਸੇ ਤੁੜਾਂਦੇ ਨੇ, ਢੁੱਡਾਂ ਮਾਰਦੇ ਨੇ—ਫੇਰ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਆਪੇ ਸਬਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਨੇ। ਸਮਝ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਹੁਣ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਪਏਗਾ। ਉਸ ਨਾਲ ਓਵੇਂ ਹੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਉਹ ਆਸ-ਔਲਾਦ ਵਾਲੀ ਏ। ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਰਹਿ ਰਹੀ ਏ ਦਲੀਪ ਦੇ ਨਾਲ।”
ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਹੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਦੂਜੇ ਉਸ ਵੱਲ ਸਿਰਫ ਗੰਭੀਰ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ ਰਹੇ। ਪਟੜੀ ਦੁਕਾਨਦਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮਲਿਕ ਰਾਜ ਬਠਲਾ ਨੇ ਮੁਨਸ਼ੀ ਦਯਾ ਰਾਮ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਸੁਲਗਦੀ ਹੋਈ ਸਿਗਰਟ ਫੜ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸਿਗਰਟ ਸੁਲਗਾਈ ਤੇ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਕਾਫੀ ਸਾਰਾ ਧੂੰਆਂ ਛੱਡਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ, “ਯਾਰ ਮੁਨਸ਼ੀ ਤੂੰ ਵੀ ਇਹੀ ਤਜ਼ਰਬਾ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਅੱਜ ਤੇਰੇ ਮਦਨ ਦਾ ਘਰ ਵੀ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ।”
ਮੁਨਸ਼ੀ ਦਯਾ ਰਾਮ ਨੇ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਉਸਦੇ ਵੱਡੇ ਭਨੋਈਏ ਸੰਤ ਰਾਮ ਮਿੱਤਰਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੱਗ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਜੋ ਹੋ ਗਿਆ ਸੋ ਹੋ ਗਿਆ—ਹੁਣ ਤਾਂ ਇਸ ਪਲਾਨ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਚੜਾਉਣ ਦੀ ਫਿਕਰ ਕਰੋ ਜਿਸ ਖਾਤਰ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਆਏ ਆਂ।”
ਓਦੋਂ ਹੀ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਿਲ ਦੇ ਖੰਡਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਰੰਗੀਨ ਸਾੜ੍ਹੀ ਦੀ ਝਲਕ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਸਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਚਮਕ ਆ ਗਈ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਇਕ ਭੈ ਵੀ ਖਿੱਲਰ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਇੰਜ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਚੋਰੀ ਕਰਦੇ ਫੜੇ ਗਏ ਹੋਣ।
ਉਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਸੜਕ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਸਿਰਫ ਇਕ ਦੋ ਮਿੰਟ ਹੀ ਲੱਗੇ ਹੋਣਗੇ। ਮਲਹੋਤਰਾ ਜੀਪ ਸਟਾਰਟ ਕਰਕੇ ਫੌਰਨ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਲੈ ਗਿਆ। ਬਾਕੀ ਚਾਰੇ ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੀ ਉਮਰ, ਸਿਆਣਪ ਤੇ ਸਭਿਅ ਸੋਚ ਕਰਕੇ ਭੱਦਰ ਪੁਰਸ਼ ਕਹੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਨ; ਮਾਹਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਉੱਤੇ ਝਪਟੇ—ਇਕ ਨੇ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਲਿਆ ਤੇ ਬਾਕੀ ਤਿੰਨਾਂ ਨੇ, ਅੱਖ ਦੇ ਫੋਰੇ ਵਿਚ, ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਜੀਪ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਲਿਆ। ਫੇਰ ਜੀਪ ਹਵਾ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।
ਰਾਹ ਵਿਚ ਕਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਬਸਤੀਆਂ, ਭੀੜ-ਭੜਕੇ ਵਾਲੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਉੱਚੀਆਂ-ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਸਕੂਲ, ਕਾਲਜ, ਹਸਪਤਾਲ ਤੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਆਏ; ਲਾਲ, ਹਰੀਆਂ, ਪੀਲੀਆਂ ਬੱਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਚੁਰਸਤੇ, ਤਿਰਸਤੇ ਤੇ ਦੁਰਸਤੇ ਆਏ—ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪੰਜ ਭੱਦਰ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੇ ਇਕ ਜਵਾਨ ਔਰਤ ਨੂੰ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਜਕੜ ਕੇ ਤੇ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਕੱਪੜਾ ਤੁੰਨ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਬੇਬਸ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਅਗਵਾਹ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਜੀਪ ਵਿਚ ਲਈ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।...ਤੇ ਜੀਪ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਉਸਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਸਫੇ ਏਨੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਉਲਟ-ਪਲਟ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਇਸ ਕਾਰਨਾਮੇ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਲੱਭ ਰਹੇ ਹੋਣ।
ਕਾਲੋਨੀ ਆਪਣੇ ਸਵੇਰ ਦੇ ਆਮ ਕੰਮਾਂ-ਧੰਦਿਆਂ ਵਿਚ ਵਿਅਸਤ ਸੀ—ਦੁੱਧ ਵਾਲੇ ਸਾਈਕਲਾਂ ਉੱਤੇ ਅੱਗੇ-ਪਿੱਛੇ ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਕੇਨੀਆਂ ਲਟਕਾਈ ਹਰ ਮਕਾਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੁਕ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵੱਝਵੇਂ ਗਾਹਕਾਂ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਿਚ ਦੁੱਧ ਪਾਉਂਦੇ ਫਿਰਦੇ ਸਨ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਈ ਨਹਾ-ਧੋ ਕੇ ਘਰਾਂ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਪਏ ਸਨ, ਉਹ ਤੇਜ਼ ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਜੀਪ ਦੀ ਧੂੜ ਤੋਂ ਬਚਣ ਖਾਤਰ ਪਲ ਭਰ ਈ ਠਿਠਕ ਕੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਜੀਪ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਮਕਾਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਾ ਕੇ ਰੁਕੀ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਲੋਂ ਪੂਰੀ ਚੌਕਸੀ ਵਰਤਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਲਾਹਿਆ ਤੇ ਹੱਥਾਂ 'ਤੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਮਕਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਗਏ। ਉਸਨੂੰ ਇਕ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਕੇ ਫੌਰਨ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਭ ਘਰਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਬੜੀ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ, ਪਰ ਕੁਝ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਈ। ਉਹ ਬਸ ਸਵਾਲੀਆ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਦੂਜੀ ਵਲ ਦੇਖ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਤਾਂ ਮਦਨ ਦੀ ਬੁੱਢੀ ਦਾਦੀ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਕੰਧ ਕੋਲ ਉਤਰੀ ਹੋਈ ਧੁੱਪ ਵਿਚ ਬੈਠੀ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਹੁੱਕੀ ਗੁੜਗੁੜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਦੂਜੀ ਮਦਨ ਦੀ ਪੱਕੀ-ਉਮਰ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ ਤੇ ਤੀਜੀ ਉਸਦੀ ਭੂਆ।
ਇਸ ਹਰਕਤ ਦੇ ਫੌਰਨ ਬਾਅਦ ਉਹ ਪੰਜੇ ਮਰਦ ਇਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹੇ ਜੁਰਮ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਵਿਚ ਘਿਰੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗੇ। ਮਲਹੋਤਰਾ ਤਾਂ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, “ਮੈਂ ਇੱਟਾਂ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਟਰੱਕ ਡਰਾਈਵਰਾਂ ਨੂੰ ਪੇਮੈਂਟ ਕਰਨੀ ਏਂ।”—ਫੌਰਨ ਆਪਣੀ ਜੀਪ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰ ਗਿਆ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਹ ਉੱਥੋਂ ਖਿਸਕ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿਤੇ ਕਿਸੇ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿਚ ਹੀ ਨਾ ਫਸ ਜਾਏ। ਉਸਦੇ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਮਲਿਕ ਰਾਜ ਬਠਲਾ ਨੇ ਦਯਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਇਕ ਪਾਸੇ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਸਮਝਾਇਆ, “ਦੇਖ ਮੁਨਸ਼ੀ, ਹੁਣ ਤਕ ਤਾਂ ਖੁਸ਼ ਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਠਾਕ ਹੋ ਗਿਆ ਏ, ਸਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ। ਉਦੋਂ ਆਪਣੀ ਗਲੀ ਵਿਚ ਵੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਿਵਾਏ ਬੈਂਕ ਮੇਨੈਜਰ ਦੀ ਘਰਵਾਲੀ ਤੇ ਲੋਕੋ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਾਲੇ ਮਨਚੰਦੇ ਦੀ ਭੈਣ ਦੇ, ਦੋਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਵੜ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਫੇਰ ਵੀ ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਔਰਤ ਜਾਤ ਦੀ ਇਕ ਛਠੀ-ਹਿਸ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਏ ਜਿਹੜੀ ਸਭ ਕੁਝ ਤਾੜ ਜਾਂਦੀ ਏ—ਸਮਝਿਆ! ਕਿਤੇ ਇਹ ਨਾ ਹੋਏ ਕਿ ਸਾਡੇ ਜਾਂਦਿਆਂ ਹੀ ਇੱਥੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਲੱਗ ਜਾਏ—ਤੇ ਫੇਰ ਸ਼ਾਮ ਤਕ ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਵਰੰਟ ਨਿਕਲੇ ਹੋਣ।”
ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਸਰਗੋਧਾ ਸੋਪ ਫੈਕਟਰੀ ਦਾ ਪਾਰਟਨਰ ਸੰਤ ਰਾਮ ਮਿੱਤਰਾ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਝੱਟ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅੱਗੇ ਮੰਜੀ ਡਾਹ ਕੇ ਬੈਠਾ ਰਹਿਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਆਂ। ਕੋਈ ਚਿੜੀ ਤਕ ਨਹੀ ਫੜਕ ਸਕਦੀ।”
ਰਿਕਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਜਿਹੜਾ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਕਹੇ ਬਾਹਰ ਵਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਪਰਤ ਆਇਆ ਤੇ ਬੋਲਿਆ, “ਬੇਵਕੂਫ਼ੀ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾ ਕਰੋ। ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਆਮ ਦਿਨਾਂ ਵਾਂਗ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਨੇ। ਜੇ ਤੂੰ ਅੱਜ ਇੰਜ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਮੂਹਰੇ ਚੌਂਕੀਦਾਰ ਬਣ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜਿਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਏਗਾ।”
ਇਸ ਉੱਤੇ ਸੰਤ ਰਾਮ ਮਿੱਤਰਾ ਭੜਕ ਉਠਿਆ, “ਹੋਰ ਫੇਰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ, ਮੈਨੂੰ? ਗਲੀ ਮੁਹੱਲੇ ਦੀ ਹਰੇਕ ਜਨਾਨੀ ਨੂੰ ਸੱਦ ਸੱਦ ਕੇ ਅੰਦਰ ਭੇਜਦਾ ਰਹਾਂ!”
ਮਲਿਕ ਰਾਮ ਬਠਲਾ ਨੇ ਉਸਦੇ ਦੋਵਾਂ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੱਥ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ। ਫੇਰ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, “ਗੁੱਸੇ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦਾ ਏਂ ਯਾਰਾ, ਮੰਨਿਆਂ ਤੂੰ ਮੁਨਸ਼ੀ ਦਾ ਭਨੋਈਆ ਏਂ—ਇਸ ਘਰ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਸਮਝਦਾ ਏਂ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਵੀ ਤਾਂ ਮੁਹੱਲੇਦਾਰੀ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਦਾਰੀ ਦਾ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਇਆ ਏ ਤੇ ਨਿਭਾ ਵੀ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਕੋਈ ਸਲਾਹ ਦੇਣ ਦਾ ਹੱਕ ਏ—ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਹਿਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਐਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਖਿੱਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।”
“ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਆਂ ਕਿ ਸਾਰੀ ਬਣੀ ਬਣਾਈ ਖੇਡ ਸਿਰਫ ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਹੀ ਵਿਗਾੜਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ।” ਇਹ ਗੱਲ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਕਹਿ ਕੇ ਮਿੱਤਰਾ ਨੇ ਹੱਥ ਵਧਾ ਕੇ ਬਠਲਾ ਦੇ ਕੋਟ ਦੀ ਜੇਬ ਵਿਚੋਂ ਸਿਗਰਟਾਂ ਵਾਲੀ ਡੱਬੀ ਤੇ ਮਾਚਿਸ ਕੱਢ ਲਈ ਤੇ ਸਿਗਰਟ ਸੁਲਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਸਿਰਗਟ ਦੇ ਦੋ ਤਿੰਨ ਲੰਮੇ ਲੰਮੇ ਸੂਟੇ ਲਾਉਣ ਪਿੱਛੋਂ ਅਚਾਨਕ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਫੇਰ ਕਰਾਰੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੋਲਿਆ, “ਮਦਨ ਕਿੱਥੇ ਈ? ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਤਾਂ ਲੱਭ ਕੇ ਲਿਆਓ, ਜਿਸਦੀ ਖਾਤਰ ਏਡਾ ਵੱਡਾ ਖਤਰਾ ਮੁੱਲ ਲੈ ਕੇ, ਉਸਦੀ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਆਏ ਆਂ।”
ਮਦਨ ਦੇ ਜ਼ਿਕਰ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਤ੍ਰਬਕੇ ਸਨ ਤੇ ਬਠਲਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਨਾਲਾਇਕ ਏ, ਮੈਂ ਕਲ੍ਹ ਰਾਤ ਈ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਅੱਜ ਕੰਮ 'ਤੇ ਨਾ ਜਾਈਂ।”
“ਉਹ ਕਿਤੇ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਗਿਆ।” ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਰਸੋਈ ਦੀ ਖਿੜਕੀ ਵਿਚੋਂ ਸਿਰ ਕੱਢ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਅਹਿ ਤੁਹਾਡੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਕੂਟਰ ਲੈ ਕੇ ਹੁਸੈਨ ਗੰਜ ਤਕ ਗਿਆ ਏ—ਕਿਸੇ ਆਦਮੀ ਤੋਂ ਪੈਸੇ ਲੈਣ, ਆਉਂਦਾ ਈ ਹੋਏਗਾ।”
ਸੁਣ ਕੇ ਉਸਦੇ ਫੁੱਫੜ ਦਾ ਪਾਰਾ ਫੇਰ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਉਹ ਕੂਕ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, “ਇਹ ਨਾ ਹੋਏ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜੇਲ੍ਹ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਈਏ ਤੇ ਲਾਟ ਸਾਹਬ ਆਪਣੀ ਉਗਰਾਹੀ ਹੀ ਕਰਦਾ ਫਿਰੇ। ਉਸਨੂੰ ਤਾਂ ਫੌਰਨ ਆ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਨਾਨੀ ਦਾ ਟਿਕਾਅ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ।”
ਮੁਨਸ਼ੀ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਹੱਥ ਵਧਾ ਕੇ ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਜਿਹੀ ਕਿਹਾ, “ਐਵੇਂ ਰੌਲਾ ਕਿਉਂ ਪਾਉਂਦੇ ਪਏ ਓ ਭਾਈਆ ਜੀ। ਕੋਈ ਸੁਣ ਲਏਗਾ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਫੌਰਨ ਇਤਲਾਹ ਕਰ ਆਏਗਾ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਉਹ ਇਹੀ ਸਮਝ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ ਕਿ ਕੁੜੀ ਸਕੂਲੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਗਈ ਹੋਈ ਏ।”
“ਮੁਨਸ਼ੀ ਠੀਕ ਕਹਿੰਦਾ ਏ ਭਾਈਆ ਜੀ। ਹੁਣ ਆਪਾਂ ਸਾਰੇ ਹੀ ਇਧਰ ਉਧਰ ਖਿਸਕ ਜਾਈਏ ਤਾਂ ਚੰਗਾ ਏ। ਮਦਨ ਦੇ ਸਹੁਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਤਾਂ ਪੁਲਿਸ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਆ ਸਕਦੇ ਨੇ।”
ਸਰਦਾਰ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਮਨਚੰਦਾ ਸੀ ਸਲਾਹ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਜਣੇ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਘਰ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਉਹੀ ਤਿੰਨ ਔਰਤਾਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ। ਮਦਨ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਹੁਣ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਧੁੱਪ ਉਤਰੀ ਦੇਖ ਕੇ ਇਕ ਮੰਜਾ ਡਾਹਿਆ ਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਇਕ ਪੁਰਾਣੀ ਬੋਰੀ ਵਿਛਾ ਕੇ ਸਾਬਤ ਲਾਲ ਮਿਰਚ ਸੁੱਕਣੀਆਂ ਪਾ ਦਿੱਤੀਆਂ...ਤੇ ਫੇਰ ਉਹ ਤੇ ਉਸਦੀ ਨਣਾਨ ਉਹਨਾਂ ਮਿਰਚਾਂ ਕੋਲ ਬਹਿ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਡੰਡੀਆਂ ਤੋੜਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਬੁੱਢੀ ਜਿਹੜੀ ਹੁਣ ਤਕ ਇਕ ਪਾਸੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬੈਠੀ ਆਪਣੀ ਹੁੱਕੀ ਪੀਂਦੀ ਰਹੀ ਸੀ, ਬੁਝ ਰਹੀ ਚਿਲਮ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਫਰੋਲਦੀ ਹੋਈ ਬੋਲੀ, “ਬਹੂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਲਈ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਏ ਜਾਂ ਨਹੀਂ?”
ਮਦਨ ਦੀ ਮਾਂ ਆਪਣੀ ਨਣਾਨ ਵਲ ਸਹਿਮੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਦੀ ਹੋਈ ਬੋਲੀ, “ਨਾ ਬਾਬਾ, ਮੇਰੀ ਤਾਂ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਦੀ।”
“ਮੈਂ ਹੀ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ, ਉਸ ਕੋਲ—ਪਰ ਤੂੰ ਤਾਂ ਜਾਣੀ ਏਂ, ਉਹ ਕਿੰਨੀ ਨੱਕ ਚੜ੍ਹੀ ਏ!” ਉਸਦੀ ਨਣਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ।
“ਭੈਣ, ਉਹ ਨੱਕ ਚੜ੍ਹੀ ਨਾ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਅੱਜ ਇੰਜ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਨੂੜ ਕੇ ਕਿਉਂ ਏਥੇ ਲਿਆਈ ਜਾਂਦੀ? ਪੂਰੇ ਸੌ ਘਰ ਦੇਖ ਕੇ ਇਹ ਕੁੜੀ ਚੁਣੀ ਸੀ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਖਾਤਰ। ਕਿੰਨੇ ਚਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੇ ਲਿਆਈ ਸਾਂ! ਪਰ ਕਿਸਮਤ ਹੀ ਖੋਟੀ ਸੀ ਇਸਦੀ—ਇਸਦੇ ਹਾਣ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦੋ ਦੋ ਜਵਾਕਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਬਣੀਆ ਬੈਠੀਐਂ। ਇਕ ਇਹ ਐ, ਹੁਣ ਤਕ ਨੱਕ 'ਤੇ ਗੁੱਸਾ ਧਰੀ ਫਿਰਦੀ ਐ। ਕਰਮਾਂ ਸੜੀ ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਈ ਖੋਟੀ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਕਿਉਂ ਦਿਆਂ।”
ਉਸਦੀ ਨਣਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪਰ ਭਾਬੀ ਤੇਰਾ ਕੀ ਕਸੂਰ ਏ ਇਸ 'ਚ—ਨਾ ਜ਼ਰਾ ਨਹੀਂ।”
“ਕਸੂਰ ਮੇਰਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਪਿਓ ਦੀਆਂ ਮਿੰਨਤਾਂ-ਖੁਸ਼ਾਮਦਾਂ 'ਚ ਆ ਗਈ। ਉਹ ਰੋਜ਼ ਇਹਨਾਂ ਕੋਲ, ਕੋਟਲੇ ਵਾਲੀ ਟਾਲ ਉੱਤੇ ਜਾ ਬੈਠਦਾ, ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਮਿੰਨਤਾਂ ਹੀ ਕਰੀ ਜਾਂਦਾ—ਮੇਰੀ ਧੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਾ ਠੁਕਰਾਓ, ਮੇਰੀ ਧੀ ਵਰਗੀ ਸ਼ੋਸ਼ਲ ਤੇ ਨੇਕ ਕੁੜੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣੀ।”
“ਹਾਂ—ਬੜੀ ਸ਼ੋਸ਼ਲ ਨਿਕਲੀ ਏ, ਉਸਦੀ ਧੀ। ਇੱਥੋਂ ਜਾਂਦਿਆਂ ਹੀ ਕਹਿ ਭੇਜਿਆ, ਆਪਣੇ ਦਾਜ ਦੀ ਇਕ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਵਾਪਸ ਕਰਵਾ ਕੇ ਦਮ ਲਵਾਂਗੀ।”
“ਹਾਂ—ਬੜਾ ਦਾਜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਨਾ ਉਸਦੇ ਪਿਓ ਨੇ। ਹੁਣ ਤਕ ਇਕ ਪਾਸੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਏ...ਦੇਖ ਲੈਣ ਉਹ ਲੋਕ ਵੀ ਆ ਕੇ ਜਿਹੜੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਾਂ 'ਚ ਹਾਂ ਮਿਲਾਉਂਦੇ ਫਿਰਦੇ ਐ।”
“ਹੁਣ ਤਾਂ ਉਹ ਲੋਕ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ ਨੇ—ਮਦਨ ਤਾਂ ਬੜਾ ਹਿੰਮਤ ਵਾਲਾ ਨਿਕਲਿਆ। ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਧੰਦੇ ਕਰਕੇ ਖਾਸਾ ਪੈਸਾ ਜੋੜ ਲਿਆ, ਆਪਣਾ ਮਕਾਨ ਬਣਾ ਲਿਆ ਤੇ ਹੁਣ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਸਕੂਟਰ ਵੀ ਲੈ ਲਿਆ ਏ।”
“ਮਦਨ ਤਾਂ ਅਜੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬਥੇਰਾ ਕੁਛ ਬਣਾਊ ਤੂੰ ਦੇਖੀਂ। ਗਰੀਬੀ ਤਾਂ ਚਲਦੀ ਫਿਰਦੀ ਛਾਂ ਹੁੰਦੀ ਐ—ਅੱਜ ਹੈ, ਕਲ੍ਹ ਨਹੀਂ। ਨਿੱਠ ਕੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬੰਦੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦਲਿੱਦਰ ਧੋਤੇ ਜਾਂਦੇ ਨੇ।”
ਅਚਾਨਕ ਮਦਨ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅੱਥਰੂ ਭਰ ਆਏ। ਉਹ ਬੋਲੀ, “ਪਰ ਇਸ ਸਭ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਮੈਨੂੰ ਕਿ ਔਰਤ ਨੂੰ ਇੰਜ ਨੂੜ ਕੇ ਘਰੇ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਏ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਤਾਂ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਔਰਤ ਜਾਤ ਏਨੀ ਵਿਗੜ ਗਈ ਏ।”
ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਕੂਟਰ ਦੇ ਰੁਕਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਚੁੱਪ ਕਰ ਗਈਆਂ। ਮਦਨ ਸਕੂਟਰ ਨੂੰ ਧਰੀਕਦਾ ਹੋਇਆ ਅੰਦਰ ਲੈ ਆਇਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਤੇ ਭੂਆ ਵਲ ਘੋਖਵੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਤੱਕਿਆ। ਸਮਝ ਗਿਆ—ਜਿਹੜੀ ਸਕੀਮ ਕਲ੍ਹ ਸ਼ਾਮੀਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਨੇਫਰੇ ਚੜ੍ਹ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਪਰ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਬਜਾਏ ਕਿਸੇ ਉਲਝਣ ਦੇ ਆਸਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਮਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਭੂਆ ਜਾਂ ਦਾਦੀ ਕੋਲ—ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਇਧਰ ਉਧਰ ਟਹਿਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉਸ ਉਪਰ ਟਿਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਉਸਨੂੰ ਕੁਝ ਨਾ ਕਿਹਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਕਹਿਣ ਵਾਲਾ ਕੁਝ ਨਾ ਹੋਏ! ਅਚਾਨਕ ਉਹ ਬੰਦ ਕਮਰੇ ਵਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਨ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਤੇ ਭੂਆ ਸਿਰ ਜੋੜੀ ਬੈਠੀਆਂ ਮਿਰਚਾਂ ਡੁੰਗਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਤੇ ਦਾਦੀ ਹੁੱਕੀ ਗੁੜਗੁੜਾਉਂਦੀ ਰਹੀ।
ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਅੰਦਰ ਵੜਿਆ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਢੋ ਲਾ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਫੇਰ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਲੰਘ ਉੱਤੇ, ਰੱਸੀਆਂ ਵਿਚ ਜਕੜੀ ਪਈ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗੀ, ਜਿਹੜੀ ਚਾਰ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉੱਥੇ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਵੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਪਰ ਅੱਖਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਉਸ ਵਲ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਰਲ ਪਰਲ ਅੱਥਰੂ ਵਗ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਉਸਦੀ ਗਰਦਨ ਤਕ ਜਾ ਕੇ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਕੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ।
ਦੋਵੇਂ ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਤਕ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਲ ਦੇਖਦੇ ਰਹੇ। ਮਦਨ ਦਾ ਦਿਲ ਇਸ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਹਿਰਖ ਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਹੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ, ਦਿਲ ਹਿਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਤਕ ਨਾ ਦੇਖ ਸਕਿਆ। ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਉਸਨੇ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਕੱਪੜਾ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ—ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਤਕ ਕੱਪੜਾ ਤੁੰਨਿਆਂ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਉਸਦੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਕੋਏ ਸੁੱਜ ਗਏ ਸਨ। ਫੇਰ ਉਸ ਕੋਲ ਬੈਠ ਕੇ ਉਸਨੇ ਉਸਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਵੀ ਖੋਹਲ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਸਦੀਆਂ ਨਾਜ਼ੁਕ ਵੀਣੀਆਂ, ਪਿੰਜਣੀਆਂ ਤੇ ਮੋਢੇ ਵੀ ਸੁੱਜ ਗਏ ਸਨ। ਉਸਦੀ ਗੋਰੀ ਚਮੜੀ ਉੱਤੇ ਲਾਲ-ਲਾਲ ਲਾਸਾਂ ਪੈ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਹੌਲੀ ਹੋਲੀ ਮਸਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਕੇ ਬਿਨਾਂ ਚੀਕੇ-ਕੂਕੇ ਪਈ ਰਹੀ। ਚੁੱਪਚਾਪ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਉਸ ਵਲ ਦੇਖਦੀ ਰਹੀ। ਮਦਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਬੈਠਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ, “ਉਹਨਾਂ ਬੜਾ ਜੁਲਮ ਕੀਤਾ ਏ ਤੇਰੇ 'ਤੇ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਸਕੀਮ ਮੇਰੇ ਫੁੱਫੜ ਦੀ ਸੀ—ਰੱਬ ਕਰੇ, ਕੱਖ ਨਾ ਰਹੇ ਉਸਦਾ।”
ਉਸਨੇ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਮਦਨ ਨੇ ਹੀ ਫੇਰ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇੰਜ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰਕੇ ਕਤਈ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਤੂੰ ਚਾਹੇਂ ਤਾਂ ਹੁਣੇ ਵਾਪਸ ਜਾ ਸਕਦੀ ਏਂ...ਮਜ਼ਾਲ ਏ ਕੋਈ ਕੁਝ ਕਹਿ ਜਾਏ ਤੈਨੂੰ—ਜਾਣਾ ਏਂ?”
ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਸਨੇ ਉਠ ਕੇ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਵੀ ਖੋਹਲ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਕੁਝ ਚਿਰ ਤਕ ਉੱਥੇ ਖੜ੍ਹਾ ਉਸਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਰ ਉਹ ਖਲੰਘ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਲਮਕਾਈ ਬੈਠੀ ਰਹੀ। ਉਹ ਹੁਣ ਵੀ ਬੜੀ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਉਸ ਵਲ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ ਮਦਨ ਨੇ ਵਰਾਂਡੇ ਵਿਚ ਤੁਰੀ ਆਉਂਦੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ—ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਦੁੱਧ ਦਾ ਭਰਿਆ ਗ਼ਲਾਸ ਸੀ। ਮਦਨ ਨੇ ਉਸਦੇ ਹੱਥੋਂ ਗ਼ਲਾਸ ਫੜ ਲਿਆ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਗ਼ਲਾਸ ਫੜਿਆ ਤੇ ਘੁੱਟ ਘੁੱਟ ਕਰਕੇ ਦੁੱਧ ਪੀਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਪੀ ਕੇ ਗ਼ਲਾਸ ਤਿਪਾਈ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਉਠ ਕੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ। ਪਰ ਲੜਖੜਾ ਕੇ ਫੇਰ ਬੈਠ ਗਈ—ਖਾਸੀ ਦੇਰ ਤਕ ਵੱਝੀਆਂ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਉਸਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਸੁੰਨ ਜਿਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਤੇ ਪੀੜ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਮਦਨ ਨੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਉਸਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਨੂੰ ਮਲਣਾ ਚਾਹਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਪਰ੍ਹੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤੇ ਫੇਰ ਉਠਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਕੇ ਕੱਪੜੇ ਠੀਕ ਕੀਤੇ ਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਲ ਵਧਣ ਲੱਗੀ, ਜਿਸਦੇ ਬਾਹਰ ਵਰਾਂਡੇ ਵਿਚ ਤਿੰਨੇ ਔਰਤਾਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਸਨ—ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਲ ਆਉਂਦਿਆਂ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਇਕ ਪਾਸੇ ਹਟ ਗਈਆਂ। ਉਸਨੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਚਿਟਕਣੀ ਲਾ ਲਈ। ਤੇ ਫੇਰ ਮਦਨ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਉਸਦੀ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਸਿਰ ਰੱਖ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ, “ਇਹ ਕੰਮ ਤੁਸੀਂ ਹੋਰਨਾਂ ਮਰਦਾਂ ਤੋਂ ਕਿਉਂ ਕਰਵਾਇਆ...ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਮਰਦ ਨਹੀਂ ਸੌ? ਤੁਸੀਂ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲਿਆ ਸਕਦੇ ਸੀ...”
---------------------------------------------------------
ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀ :
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ
ਇਹ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਹਿਲ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ। ਸ਼ਾਮ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਇਸਦੀ ਸਾਰੀ ਚਹਿਲ-ਪਹਿਲ ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਚੀਆਂ-ਨੀਵੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਬਣੇ ਲਕੜੀ ਤੇ ਟੀਨ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਦੇ ਮਕਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਤੇ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਧੁੰਦਲੀਆਂ ਤੇ ਟਿਮਟਿਮਾਉਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਬੱਤੀਆਂ ਵੀ ਬੁਝ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ, ਜਿਹਨਾਂ ਕਰਕੇ ਕਈ ਕਈ ਮੀਲ ਦੂਰੋਂ ਇਹਨਾਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਸ ਦਿਨ ਉਪਰ ਸ਼ਿਮਲੇ ਵਿਚ ਘੰਟਾ ਭਰ ਬਰਫ਼ਬਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਉਸਦੇ ਰੁਕਦਿਆਂ ਹੀ ਤੇਜ਼ ਹਵਾਵਾਂ ਚਲ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕੰਡਾਘਾਟ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਵਧੇਰੇ ਸਰਦੀ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਨ ਦੀ ਆਦਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ! ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਸਰਦੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਖੁੱਡਿਆਂ ਵਿਚ ਜਾ ਵੜਦੇ ਨੇ। ਪਰ ਰਤਨ ਚੰਦ ਮਧੋਕ ਹੱਡੀਆਂ ਵਿਚ ਵੜਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਠੰਡੀ ਹਵਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਝੰਡਾ ਚੁੱਕੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕੱਲਬ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਹ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਭੁੱਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਕੱਲਬ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦਾ—ਭਾਵੇਂ ਬਰਫ਼ ਪੈ ਰਹੀ ਹੋਏ ਜਾਂ ਬਰਸਾਤ ਦੀ ਝੜੀ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੋਏ! ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਯਕੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਉੱਥੇ ਜ਼ਰੂਰ ਉਡੀਕ ਰਿਹਾ ਹੋਏਗਾ—ਦਯਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੈਸ਼ਨੋਈ, ਸਰਸਵਤੀ ਕੁਮਾਰ ਪਰਮਾਰ, ਹਜੂਰਾ ਸਿੰਘ ਲੋਧੀ ਜਾਂ ਮੁਰਾਦਅਲੀ ਜ਼ਾਕਿਰ! ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਈ ਹੋਰ ਵੀ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਕੰਡਾਘਾਟ, ਸ਼ਿਮਲਾ, ਸੋਲਨ, ਜੁਟੋਗ ਵਗ਼ੈਰਾ ਵਿਚ ਵਕਾਲਤ, ਠੇਕੇਦਾਰੀ, ਸਰਕਾਰੀ ਅਫ਼ਸਰੀ, ਪੈਟ੍ਰੋਲ ਦਾ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਧੰਦਾ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਲੋਕ ਨੇ ਜਿਹੜੇ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਦੇ ਮਰ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਸਨਿਆਸ ਲੈ ਲੈਣ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲੈ ਚੁੱਕੇ ਨੇ। ਉਹ ਪੁਰਾਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਮੋਹ-ਪ੍ਰੇਮ ਜਾਂ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਫੇਰ ਵੀ ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕਦੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਬੜੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੁਟਕਲੇ ਸੁਣਾ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੈਕਸੀ ਚੁਟਕਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਤਾਂ ਉਹ ਖ਼ੂਬ ਦਿਲ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਹੱਸਦੇ ਨੇ। ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਤੋਂ ਉਰਦੂ ਦੇ ਸ਼ਿਅਰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਵੀ ਉਹ ਹਰ ਸਮੇਂ ਉਤਸੁਕ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਨੇ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਿਅਰ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਯਾਦ ਨੇ—ਇਕਬਾਲ, ਮੀਰ, ਗ਼ਾਲਿਬ, ਜੋਸ਼, ਜਿਗਰ, ਫ਼ੈਜ, ਹਫੀਜ਼, ਅਖ਼ਤਰ ਸ਼ੀਰਾਨੀ ਵਗ਼ੈਰਾ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਦਾ ਕਲਾਮ ਇਹ ਅਕਸਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਨੇ। ਸ਼ਿਮਲਾ ਕੋਰਟ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦੇ ਨੇ, ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕਈ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਨੇ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਜੱਜ, ਮਜਿਸਟ੍ਰੇਟ, ਵਕੀਲ ਤੇ ਮੁਵਕਿਲ ਤਕ ਸ਼ਾਮਲ ਨੇ। ਆਪਣੇ ਨਿੱਘੇ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਸੁਭਾਅ ਸਦਕਾ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਮੁਕੱਦਮੇਂ ਹਸਦਿਆਂ-ਹਸਦਿਆਂ ਜਿੱਤ ਲਏ ਨੇ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਹੀ ਅਣਗਿਣਤ ਯਾਰ-ਮਿੱਤਰ ਵੀ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਹਿਫ਼ਿਲ ਵਿਚ ਵੀ, ਮਹਿਫ਼ਿਲ ਦੀ ਜਾਨ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪਚਾਸੀ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਹਿੱਸਾ ਇਵੇਂ ਹੀ ਹੱਸਦਿਆਂ-ਹਸਾਉਂਦਿਆਂ, ਗਾਉਂਦਿਆਂ-ਗੁਣਗੁਣਾਉਂਦਿਆਂ ਤੇ ਸ਼ਿਅਰ ਸੁਣਾਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਬੀਤਿਆ ਹੈ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਹਿਲ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ—ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆਸ-ਪਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਉਦੋਂ ਵੀ ਇਹ ਗੁਣਗੁਣਾ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਇਕਾਂਤ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਰਹੇ—ਜਦੋਂ ਕਦੀ ਇਕਾਂਤ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਨੇ।
ਘਰ ਵਿਚ ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਬੁੱਢੀ ਪਤਨੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਉਸਨੂੰ ਸੁਣਾਉਣ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਮਧੋਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਢਾਲ ਲਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਇਹ ਉਸਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਨੇ, ਉਹ ਬੜੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਰੱਖਣ ਖਾਤਰ ਹੀ ਸਹੀ। ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਮਹਿਮਾਨ ਘਰ ਲੈ ਆਉਣ, ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਮਧੋਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਿਲੋਂ ਜੀ-ਆਇਆਂ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦੀ ਖਾਤਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਉਸਨੇ ਕਦੀ ਵੀ ਕੰਨੀ ਨਹੀਂ ਬਚਾਈ। ਕੁਝ ਮਹਿਮਾਨ ਵੇਲੇ-ਕੁਵੇਲੇ ਜਾਂ ਕਈ-ਕਈ ਵਾਰੀ ਚਾਹ ਜਾਂ ਕਾਫੀ ਮੰਗਦੇ ਨੇ—ਤੇ ਕਈ-ਕਈ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਦੀ ਲਲਕ ਨਾਲ ਹੀ ਤੁਰ ਆਉਂਦੇ ਨੇ। ਉਪਰ ਸ਼ਿਮਲੇ ਦੇ ਮੁਸ਼ਾਇਰਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਭਾਰਤ ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕਈ ਸ਼ਾਇਰ ਆਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ—ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਧੇਰੇ ਉੱਥੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਵਾਪਸੀ ਸਮੇਂ ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਦੇ ਘਰ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰ ਠਹਿਰਦੇ ਨੇ। ਇਸ ਪੂਰੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਰਤਨ ਚੰਦ ਮਧੋਕ ਹੀ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਆਦਮੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਲਾਮ ਉੱਤੇ ਦਿਲ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦਾਦ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਾਲ੍ਹੀ ਪੰਤਾਲੀ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਮਹਿਫ਼ਿਲਾਂ ਦਾ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਦਿਲਚਸਪ ਅੱਖੀਂ ਡਿੱਠਾ ਹਾਲ ਸੁਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸਰਸਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਰਸੀਆ ਵੀ ਇਸੇ ਖਿੱਚ ਸਦਕਾ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਆ ਪਹੁੰਚਦੇ ਨੇ ਕਿ ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਕਈ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਰਹਿ ਚੁੱਕੇ ਨੇ—ਦਲੀਪ ਚੰਦ ਬੇਦੀ, ਬਰਕਤ ਅਲੀ ਖ਼ਾਂ, ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਪੁੰਛ ਵਾਲੇ, ਸਿਤਾਰ ਨਵਾਜ਼, ਅਲੀ ਬਖ਼ਸ਼ ਤਬਲਾ ਨਵਾਜ਼, ਅਖ਼ਤਰ ਬਾਈ ਵਗ਼ੈਰਾ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਸਤੀਆਂ ਨੇ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਧੁਨਾਂ ਠੁਮਰੀਆਂ, ਖ਼ਿਆਲ ਬਾਗੇਸ਼ਵਰੀ ਤੇ ਟੱਪੇ ਵਗ਼ੈਰਾ ਘੰਟਿਆਂ ਬੱਧੀ ਸੁਣਾ ਸਕਦੇ ਨੇ। ਇਹ ਅਖ਼ਤਰ ਬੇਗ਼ਮ ਤੇ ਆਗਾ ਹਸ਼ਰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਦੀ ਸੋਹਬਤ ਵਿਚ ਵੀ ਰਹਿ ਚੁੱਕੇ ਨੇ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੇਮ ਕਥਾਵਾਂ ਤੇ ਡਰਾਮੇ ਹੁਣ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿਚ ਗਵਾਚ ਚੁੱਕੇ ਨੇ। ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਰਤਨ ਚੰਦ ਮਧੋਕ ਦਾ ਇਕ ਵੱਖਰਾ ਨਾਂ ਸੀ। ਵਰਤਮਾਨ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਨਿਊ ਅਲਫਰਡ ਥਿਏਟਰੀਕਲ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਵਜੋਂ ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਨੇ ਵੀ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਕਈ ਡਰਾਮੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵੀ ਬਣਾਈਆਂ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਕਲਾ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਕਈ ਜਣਿਆ ਨੂੰ ਉਛਾਲ ਕੇ ਆਸਮਾਨ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਮਾਇਆ ਬੈਨਰਜੀ, ਮਹਿਤਾਬ, ਮਾਸਟਰ ਨਿਸਾਰ, ਮਾਸਟਰ ਬਸ਼ੀਰ, ਮਾਣਕ ਲਾਲ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਜਣੇ ਕਲਾ ਦੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਤੱਰਕੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੀਆਂ ਸਿਖ਼ਰਾਂ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਹੀ ਰਿਟਾਇਰਡ ਹੋ ਕੇ ਗੁਮਨਾਮ ਵੀ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਨੇ। ਉਹਨਾਂ ਅਣਗਿਣਤ ਹੀਰੋ-ਹੀਰੋਇਨਾਂ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ ਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਇਕ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਫ਼ਿਲਮੀ ਜਗਤ ਵਿਚ ਮਹਾਕਵੀ ਮਧੋਕ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਿਆ। ਉਹ ਵੀ ਕਦੇ ਕਦਾਰ, ਦੋ ਚਹੁੰ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਅਚਾਨਕ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਯੁੱਗ ਵੀ ਹੁਣ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਜਦੋਂ ਵੀ ਆ ਬਹੁੜਦਾ ਹੈ, ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਮਹਿਫ਼ਿਲ ਮੁੜ ਜੰਮ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਖਾਸ ਖਾਸ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਵਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੇ ਫੇਰ ਕਈ ਕਈ ਹਫ਼ਤੇ ਰਤਨ ਚੰਦ ਮਧੋਕ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਇੰਜ ਬੇਖ਼ੁਦ ਹੋ ਕੇ ਗਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜ਼ਮਾਨਾ ਕੋਈ ਖਾਸ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੋਏ। ਅਜੇ ਉਸ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ; ਅਜੇ ਉਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਣ ਤੰਤੂ ਬਾਕੀ ਹੈ!
ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਖ਼ੂਬ ਗਰਮ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿਚ ਲਿਪਟੇ ਕੱਲਬ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਵਾਏ ਦੋ ਬੈਰਿਆਂ ਦੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਉਹ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਕੈਬਿਨ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਯਕੀਨ ਸੀ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਵਿਚ ਹੀ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਜ਼ਰੂਰ ਆ ਜਾਏਗਾ—ਜੇ ਨਾ ਵੀ ਆਇਆ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਨਗੇ। ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੀ ਮਨ ਪਸੰਦ ਵਿਸਕੀ ਦਾ ਇਕ ਡਬਲ ਪੈਗ ਮੰਗਵਾ ਲਿਆ ਤੇ ਕੁਝ ਘੁੱਟਾਂ ਪੀ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲਈਆਂ। ਕੁਰਸੀ ਦੀ ਢੋਅ ਉੱਤੇ ਸਿਰ ਟਿਕਾਅ ਲਿਆ ਤੇ ਗੁਣਗੁਣਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ...:
(ਅੱਜ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੀਆਂ ਦੀ ਤੋੜੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ—ਇਕ ਅਰਸੇ ਬਾਅਦ ਇਹ ਬੋਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਉੱਤੇ ਆਏ ਸਨ।)
ਸਾਈਂ ਅੱਲਾ ਜਾਣੇ ਮੌਲਾ ਜਾਣੇ
ਬਾਰੀਂ ਬਰਸੀਂ ਮੇਰਾ ਰਾਂਝਣ ਆਇਆ
ਮੈਂ ਬੋਲਾਂ ਕਿ ਰੁੱਸਾਂ
ਸਹੇਲੜੀਆਂ ਕੋਲੋਂ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੀ-ਆਂ
ਸਾਈਂ ਅੱਲਾ ਜਾਣੇ ਮੌਲਾ ਜਾਣੇ।
ਉਹ ਦੋ ਘੰਟੇ ਤਕ ਲਗਾਤਾਰ ਗਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਤਿੰਨ ਪੈਗ ਹੋਰ ਵੀ ਪੀ ਲਏ ਸਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ। ਦੋਵੇਂ ਬੈਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਸੁਣਦੇ ਰਹੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਲ ਇਕਟਕ ਦੇਖਦੇ ਰਹੇ। ਫੇਰ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਨੇ ਮੌਕਾ ਦੇਖ ਕੇ ਬੜੀ ਸਭਿਅਤਾ ਨਾਲ ਝੁਕ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਹਜੂਰ, ਦਸ ਵੱਜ ਚੁੱਕੇ ਨੇ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ।”
ਸੁਣ ਕੇ ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਨੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਵਲ ਦੇਖਿਆ। ਫੇਰ ਮੁਸਕੁਰਾ ਪਏ ਤੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਕੁਰਸੀ ਤੋਂ ਉਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ। ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਲਾਹ ਕੇ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਟੋਪੀ ਨੂੰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਜਚਾਇਆ। ਓਵਰਕੋਟ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬਟਨ ਬੰਦ ਕੀਤੇ। ਮਫ਼ਲਰ ਨੂੰ ਗਰਦਨ ਦੁਆਲੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਪੇਟਿਆ ਤੇ ਸਿਗਾਰ ਸੁਲਗਾ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਏ।
ਹਵਾ ਕਾਫੀ ਤੇਜ਼ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਠਾਰੀ ਵੀ ਵਧ ਗਈ ਸੀ। ਕੋਈ ਦੁਕਾਨ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਸੀ, ਨਾ ਕੋਈ ਮਕਾਨ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਚੁੱਪ ਵਰਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਸਿਰਫ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਖੰਭੇ ਹੀ ਜਗ ਰਹੇ ਸਨ—ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਉਡੀਕ ਰਹੇ ਹੋਣ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਜਾਣ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਅੱਖਾਂ ਮੀਚ ਕੇ ਸੌਂ ਜਾਣ।
ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਸੰਭਲ ਸੰਭਲ ਕੇ ਪੈਰ ਧਰਦੇ ਹੋਏ ਇਕ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਢਲਾਣ ਉਤਰ ਕੇ ਦੂਜੀ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਚੜ੍ਹਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਢਲਾਣ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੰਜ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੋ ਭੈਣਾ ਹੋਣ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਦੂਜੀ ਦੇ ਗੁਆਂਢ ਵਿਚ ਹੀ ਵਿਆਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਏ। ਕੱਲਬ ਵਾਲੀ ਪਹਾੜੀ ਨੂੰ ਉਹ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਸਮਝਦੇ ਨੇ ਤੇ ਜਿਸ ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਾਟੇਜ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਕਲਪਨਾ ਉਹ ਇਸਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਕਦੀ ਕਦੀ ਉਹ ਮਜ਼ਾਕ ਵਿਚ ਕਹਿ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਨੇ—“ਕੱਲਬ ਵਾਲੀ ਪਹਾੜੀ ਮੇਰੀ ਸਾਲੀ ਏ!”
ਵੱਡੀ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਾਟੇਜ ਹੈ—ਜਿਸ ਦੇ ਛੇ ਕਮਰੇ, ਇਕ ਲੰਮਾਂ ਵਰਾਂਡਾ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਟੈਨਿਸ ਕੋਰਟ ਵਰਗੀ ਇਕ ਖੁੱਲ੍ਹੀ, ਸਮਤਲ, ਚੌੜੀ ਛੱਤ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਦੀ ਸ਼ਿਮਲਾ ਕਾਲਕਾ ਰੋਡ ਲੰਘਦੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਵਲ਼ ਖਾਂਦੀ ਹੋਈ ਕਿਤੋਂ ਤਾਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀ ਓਟ ਵਿਚ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਿਤੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਇਕ ਡੂੰਘੀ ਢਲਾਣ ਹੈ, ਵਾਦੀਆਂ ਨੇ, ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਖੇਤ ਨੇ—ਉਹਨਾਂ ਤਕ ਪਹੁਚਣ ਲਈ ਪੌੜੀਆਂ ਹੈਨ। ਖਿਡੌਣਿਆਂ ਵਾਂਗ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ, ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਮਕਾਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਸੈਂਕੜੇ ਮੀਲ ਦੂਰ ਤਕ ਫੈਲੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦੇ ਹੋਏ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਨੇ। ਇਕ ਨਾਲ ਇਕ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਰੇ, ਪੀਲੇ ਜਾਂ ਲਾਲ ਪਹਾੜ ਸ਼ਰਮੀਲੇ ਗੱਭਰੂਆਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀਆਂ ਮਨਪਸੰਦ ਕੁੜੀਆਂ ਵਲ ਚੋਰ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਤੱਕ ਕੇ ਅਚਾਨਕ ਮੂੰਹ ਭੁਆਂ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ ਜਾਪਦੇ ਨੇ।
ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਆਪਣੇ ਕਾਟੇਜ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਾਕ ਸਪੇਨੀਅਲ ਰਾਕਸੀ ਦੇ ਭੌਂਕਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਰਾਕਸੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬੂ ਪਛਾਣ ਲਈ ਸੀ। ਉਹ ਪੌੜੀਆਂ ਉਤਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਮਧੋਕ ਨੇ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਰਾਕਸੀ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਦੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨ, ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਲਿਟਣ ਤੇ ਕੂੰ-ਕੂੰ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕੱਢਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਨੇ ਝੁਕ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਗੋਦੀ ਵਿਚ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਤੇ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅੰਦਰ ਲੰਘ ਗਏ। ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੀ ਆ ਗਈ।
ਰਾਕਸੀ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਇਕ ਸਟੋਰ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਕੁੰਡਾ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਏਡੇ ਛੋਟੇ ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਛੱਡਣਾ ਖਤਰੇ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ—ਕਾਫੀ ਅਰਸਾ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਪਿਆਰੇ-ਪਿਆਰੇ ਕੁੱਤੇ ਇਕ ਲੱਕੜਬਗਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ।
ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਮਧੋਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਲੰਘ ਕੋਲ ਪਈ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਆਮਲੇਟ, ਡਬਲ-ਰੋਟੀ ਦੇ ਦੋ ਸਲਾਈਸ ਤੇ ਟਮੈਟੋ-ਸਾਸ ਵਾਲੀ ਬੋਤਲ ਲਿਆ ਕੇ ਰੱਖ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਉਸੇ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕਿਤਾਬਾਂ ਤੇ ਸਵੇਰ ਦਾ ਬਾਸੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਵੀ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਨੇ ਉੱਥੇ ਖੜ੍ਹਿਆਂ-ਖੜ੍ਹਿਆਂ ਹੀ ਓਵਰਕੋਟ ਤੇ ਪੈਂਟ ਲਾਹ ਕੇ ਕੰਧ ਨਾਲ ਟੰਗ ਦਿੱਤੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਪੂਰੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਦੀ ਜਰਸੀ, ਗਰਮ ਕਮੀਜ਼, ਗਰਮ ਪਾਜਾਮਾ ਤੇ ਗਲ਼ੇ ਦੁਆਲੇ ਮਫ਼ਲਰ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਪਲੰਘ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਖਾਣਾ ਖਾਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਵਾਲੇ ਬਿਸਤਰੇ ਵਿਚ ਰਜਾਈ ਵਿਚ ਵੜ ਕੇ ਬੈਠ ਗਈ ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਚੁੱਪ ਹੋਰ ਗੂੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ।
ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹਰੇਕ ਦਿਨ ਦੇ ਕੁਝ ਘੰਟੇ ਇਵੇਂ ਚੁੱਪਚਾਪ ਹੀ ਬੀਤਦੇ ਨੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਜਾਗ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਲ ਦੇਖ ਵੀ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਪਿਛਲੇ ਪੈਂਠ ਸਾਲ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿਸਤੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਬੜਾ ਕੁਝ ਕਹਿ ਸੁਣ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਭਾਵੁਕਤਾ ਭਰਿਆ ਪ੍ਰੇਮ ਵੀ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਾਵੁਕਤਾ ਕਾਰਨ ਜਿਹੜੇ ਮਤਭੇਦ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਨੇ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਹ ਵੀ ਹੁਣ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਨੇ। ਉਂਜ ਵੀ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਝਗੜੇ, ਇਸ ਉਮਰ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਨੇ—ਜਦੋਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਥੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੇ ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਇਰਾਦੇ ਦੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਚਿਪਕਿਆ ਰਹਿਣ ਲਈ ਹੀ ਜਿਊਂਦਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ! ਉਸਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਇਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਖੜੋਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਨੇ—ਇਹ ਹੈਰਾਨੀ ਭਰਪੂਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਉਸਦਾ ਟੀਚਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜੀਵਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ!
ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਾਹਰਲੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਦਿਲਦਾਰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਪੈਰ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ—ਘਰ ਭਾਵੇਂ ਕਦੀ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਸੀ, ਜਾਂ ਰਾਵਲ ਪਿੰਡੀ, ਜਾਂ ਹੁਣ ਕੰਡਾਘਾਟ ਵਿਚ ਹੈ। ਘਰ ਹਰੇਕ ਜਗ੍ਹਾ ਇਕੋ ਕਿਸਮ ਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਮਰੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ,ਕੁਝ ਸਾਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਤਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕੁਝ ਬੱਚੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਪਰ ਬਾਹਰ ਤਾਂ ਹਾਸਿਆਂ ਤੇ ਠਹਾਕਿਆਂ, ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਖੇੜਿਆਂ, ਰੌਣਕਾਂ, ਕੌਤੁਕਾਂ ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੁਨੀਆਂ ਹੈ! ਉਸ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਨੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਸੁਭਾਅ ਹੁੰਦੇ ਨੇ, ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਅਨੇਕਾਂ ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ ਸੁੱਖਾਂ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਸੁੱਖ ਰੁਪਏ ਪੈਸੇ ਦੀ ਲੋੜ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਨੂੰ ਰੁਪਏ-ਪੈਸੇ ਦਾ ਕਦੀ ਘਾਟਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਹੁਣ ਵੀ ਕੋਈ ਘਾਟਾ ਨਹੀਂ। ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਦੋ ਚਾਰ ਮੁਕੱਦਮੇ ਅਜਿਹੇ ਆ ਹੀ ਜਾਂਦੇ ਨੇ, ਜਿਹੜੇ ਮਹੀਨੇ ਭਰ ਦਾ ਖਰਚ ਦੇ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਰੁਪਏ-ਪੈਸੇ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੱਥ ਦੀ ਮੈਲ ਸਮਝਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਲੁਟਾਇਆ, ਜਿਸ ਖਾਤਰ ਵੀ ਲੁਟਾਇਆ—ਕਦੀ ਪਛਤਾਵਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸਮਝਦੇ ਨੇ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਲੋੜਮੰਦ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਕੁਝ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੈ ਹੀ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਇੰਜ ਵੀ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਦੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਖਰੀਦਨ ਵਾਸਤੇ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲੇ ਤੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਕੋਈ ਲੋੜਮੰਦ ਮਿਲ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪੈਸੇ ਦੇ ਕੇ ਘਰ ਪਰਤ ਆਏ। ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਤੇ ਮੁਸਕੁਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਤੇ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਲੈ ਭਲੀਏ ਲੋਕ, ਜਿਸਦਾ ਹੱਕ ਸੀ, ਆ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ! ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਫੇਰ ਕਦੀ ਹੋ ਜਾਏਗਾ।”
ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਮਧੋਕ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਸੁਣਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕੀਤਾ—ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖੇ, ਬੜੀਆਂ ਮਹਿੰਗੀਆਂ-ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਮਹਿਮਾਨ ਨਿਵਾਜ਼ੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਆਪ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬੱਧੀ ਬਾਹਰ ਰਹੇ ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨਮੋਸ਼ੀ ਦੇ ਮੁਸਕੁਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਘਰ ਪਰਤ ਆਏ ਤਦ ਵੀ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੰਜ ਸਹਿਜ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੀ ਮਿਲੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਸਦਾ ਪਤੀ ਕਿਧਰੇ ਗਿਆ ਹੀ ਨਾ ਹੋਏ! ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੀਆਂ ਇਹਨਾਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਨੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੁੱਪਚਾਪ ਉਸਦੇ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣੇ ਨੇ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਮਧੋਕ ਦੇ ਇਸ ਸਬਰ ਜਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਚੁੱਪ ਪਿੱਛੇ ਅਸੰਖ ਅੱਥਰੂ ਛਿਪੇ ਹੋਏ ਨੇ ਜਿਹੜੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਵਹਿੰਦੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਉਹ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ, ਉਸ ਵਲ ਬੜੀ ਹਮਦਰਦੀ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ ਨੇ ਜਾਂ ਕੋਈ ਤਾਣ ਛੇੜ ਦਿੰਦੇ ਨੇ...ਗੌੜ ਸਾਰੰਗ, ਭੈਰਵੀ ਜਾਂ ਮੁਲਤਾਨੀ ਕਾਫੀ, ਜੋ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਸੁੱਝ ਪਏ।
ਖਾਣਾ ਖਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਆਪ ਹੀ ਪਲੇਟਾਂ ਪਲੰਘ ਹੇਠ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਸਿਗਾਰ ਸੁਲਗਾ ਕੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਪਲੰਘ ਦੀ ਢੋਅ ਨਾਲ ਰੱਖੇ ਸਿਰਹਾਣੇ ਉੱਤੇ ਸਿਰ ਰੱਖ ਕੇ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗੇ—ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੇਖ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਨੇ ਤਾਂਕਿ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ-ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਨੀਂਦ ਆ ਜਾਏ। ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਮਧੋਕ ਹੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਅੱਖ ਖੁੱਲ੍ਹਣ 'ਤੇ ਉਠ ਕੇ ਲਾਈਟ ਆਫ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ।
ਅਚਾਨਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿਚ ਪਤਨੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਪਈ। ਉਹ ਰਜਾਈ ਵਿਚੋਂ ਮੂੰਹ ਕੱਢ ਕੇ ਕਹਿ ਰਹੀ ਸੀ, “ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਤਾਂ ਭੁੱਲ ਈ ਗਈ, ਬੰਬਈ ਤੋਂ ਪੋਂਟੀ ਦਾ ਖ਼ਤ ਆਇਆ ਏ। ਉਸਨੇ ਤੁਹਾਡਾ ਬੜਾ ਧਨਵਾਦ ਕੀਤਾ ਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਹਡੇ ਵਿਚਾਲੇ ਪੈਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ ਏ।”
“ਅੱਛਾ!” ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਇਹ ਖੁਸ਼ਖਬਰੀ ਸੁਣ ਕੇ ਖਿੜ-ਪੁੜ ਗਏ, “ਤਾਂ ਮਨਮੋਹਨ ਮੰਨ ਈ ਗਿਆ ਆਖ਼ਰ। ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਮੰਨਦਾ?—ਨਾ ਮੰਨਦਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪੋਤੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮੱਲੋ-ਜ਼ੋਰੀ ਸੁਰਿੰਦਰ ਨਾਲ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦਾ—ਇੱਥੇ ਸੱਦ ਕੇ। ਫੇਰ ਤੂੰ ਦੇਖਦੀ, ਮਨਮੋਹਨ ਉੱਥੇ ਕਨੇਡਾ 'ਚ ਬੈਠਾ ਟੱਪਦਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ!”
ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਆਪੇ ਹੱਸ ਵੀ ਪਏ। ਦੇਰ ਤਕ ਹੱਸਦੇ ਰਹੇ। ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਮਧੋਕ ਕੁਝ ਨਾ ਬੋਲੀ, ਪਾਸਾ ਪਰਤ ਕੇ ਲੇਟ ਗਈ। ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਉਪਰ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨ ਪੋਤੀ ਦਾ ਖੂਬਸੂਰਤ ਤੇ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਚਿਹਰਾ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਨਿਮ੍ਹਾਂ-ਨਿਮ੍ਹਾਂ ਮੁਸਕੁਰਾ ਰਹੇ ਸਨ।
ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਪੋਂਟੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੰਬਈ ਤੋਂ ਇਕ ਲੰਮੀ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਸਪੋਰਟਸ ਮੈਨ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਮੁਹੱਬਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਜੇ ਪੂਰੇ ਅਠਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ ਉਸਨੂੰ ਸੀਨੀਅਰ ਕੈਂਬਰੇਜ ਕਰਵਾ ਲੈਣ ਪਿੱਛੋਂ ਅਗਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਕੇਨੈਡਾ ਬੁਲਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਏਨੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਕਰ ਦੇਣ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ—ਪਰ ਜਦੋਂ ਪੋਂਟੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾਜੀ ਨੂੰ ਭਾਵੁਕਤਾ ਭਰੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਇਕ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਵਕੀਲ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਪੋਤੀ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਲੜਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ।
ਪੋਂਟੀ ਨੂੰ ਉਹ ਬੜਾ ਹੀ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਵਿਚ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਕੁੜੀ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਕੂਲਜ਼ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿਚ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਸ਼ਿਮਲੇ ਵਿਚ ਹੋਏ ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ਚੈਂਪੀਅਨ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਬਵਾਏ-ਫਰੈਂਡ ਸੁਰਿੰਦਰ ਵੀ ਆਇਆ ਸੀ। ਫਾਈਨਲ ਵਿਚ ਦੋਵੇਂ ਪਾਰਟਨਰ ਬਣੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਉੱਤੇ ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਨੇ ਗੋਇਟੀ ਕੱਲਬ ਵਿਚ ਇਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪਾਰਟੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਸਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਏਨੀ ਪ੍ਰਤੀਭਾਸ਼ਾਲੀ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਿੰਜ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ! ਪੋਂਟੀ ਨੇ ਵੀ ਠੀਕ ਹੀ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਸਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾਜੀ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਸਹਾਇਕ ਬਣਾਇਆ ਸੀ...ਤੇ ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਇਕ ਕਰੜੀ ਜਿਹੀ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਵਿਖਾਇਆ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਉਸਨੂੰ ਇਕ ਹੋਰ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ ਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਉਸੇ ਦਾ ਅਸਰ ਸੀ ਕਿ ਮਦਨਮੋਹਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਉਸਦੀ ਪਸੰਦ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਸੁਰਿੰਦਰ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਮੰਨ ਲਿਆ ਸੀ। ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਹੱਸਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ, “ਹੁਣ ਮਦਨਮੋਹਨ ਆਪਣਾ ਮੂਵੀ ਕੈਮਰਾ ਚੁੱਕੀ ਧੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਬੰਬਈ ਆ ਪਹੁੰਚੇਗਾ। ਕਿਉਂ?”
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਾਸੇ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਹਾਰ ਮੰਨ ਜਾਣ 'ਤੇ ਓਹੋ ਜਿਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੀ ਸੀ ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਆਪਣੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਜਿੱਤ ਜਾਣ 'ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਇਸ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਮੋਹ ਵੀ ਘੁਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ—ਜਿਹੜਾ ਪਿਓ-ਧੀ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਹੀ ਸੀ।
ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਕੰਧ ਵਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਲੇਟਿਆਂ-ਲੇਟਿਆਂ ਹੀ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਹਾਂ, ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਬਣਾ-ਬਣਾ ਕੇ ਬੜੀਆਂ ਕਮਾਈਆਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਏ!”
ਇਸ ਗੱਲ ਵਿਚ ਮਮਤਾ ਦੀ ਮੂਰਤ ਮਾਂ ਦਾ ਇਕ ਤਿੱਖਾ ਵਿਅੰਗ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਦੇਸ ਜਾ ਵੱਸਣ ਤੇ ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਆਰਥਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਫਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕਣ 'ਤੇ ਦੁਖੀ ਵੀ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਹੀ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਕਈ ਸਾਲ ਦੇ ਉੱਥੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਟੀ.ਵੀ. ਨਿਗਮ ਲਈ ਡਾਕੂਮੈਂਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਦੀ ਵਿਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਕਦੀ ਪਈਆਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।
ਕੁਝ ਚਿਰ ਚੁੱਪਚਾਪ ਅਖ਼ਬਾਰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਰਹਿਣ ਪਿੱਛੋਂ ਅਚਾਨਕ ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਸਾਡਾ ਮੰਟੀ ਹੁਣ ਤਕ ਪਾਂਗੀ ਤਾਂ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਏਗਾ?”
“ਨਾ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੋਏਗਾ ਤਾਂ ਕਲ੍ਹ ਸਵੇਰ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਏਗਾ। ਉਸਨੂੰ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਹੀ ਖ਼ਤ ਪਾ ਦੇਣ ਲਈ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਮੈਂ। ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਖ਼ਤ ਵੀ ਆ ਜਾਏਗਾ।”
“ਪਰ ਉਸ ਨਾਲਾਇਕ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਿੰਨਾ ਰੋਕਿਆ ਸੀ ਬਈ ਅਜੇ ਨਾ ਜਾਹ—ਰੇਡੀਓ ਭਾਰੀ ਸਨੋ-ਫਾਲ ਦੀਆਂ ਚਿਤਾਵਨੀਆਂ ਦੇ ਰਿਹਾ ਏ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਮੇਰੀ ਇਕ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ। ਚਲਾ ਗਿਆ!”
“ਨਿਆਣੇ ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਬੇਚੈਨ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਛੁੱਟੀਆਂ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਹੋਸਟਲਾਂ 'ਚੋਂ ਇੰਜ ਨੱਸਦੇ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਜੇਲ 'ਚੋਂ ਛੁੱਟੇ ਹੋਣ!”
“ਪਰ ਮੰਟੀ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਵੀ ਘੁਲਿਆ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਏ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਵੀ ਤਾਂ ਦੋ ਦੋ ਹਫ਼ਤੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਕੀ ਕਦੀ ਇੰਜ ਵੀ ਹੋਇਆ ਏ ਕਿ ਛੁੱਟੀਆਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸਾਨੂੰ ਮਿਲੇ ਬਿਨਾਂ, ਆਪਣੇ ਮਾਂ ਪਿਓ ਕੋਲ ਸਿੱਧਾ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੋਏ?”
ਕੁਝ ਪਲ ਚੁੱਪ ਵਰਤੀ ਰਹੀ। ਫੇਰ ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਦਾ ਠਹਾਕਾ ਫੇਰ ਗੂੰਜਿਆ।
“ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਉਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਟ ਕੇ ਕੈਰਮ ਖੇਡਦਾ ਏ , ਜਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਈ ਜਿੱਤ ਲਏਗਾ! ਪਰ ਮੈਂ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਹਰ ਵਾਰੀ ਹਰਾ ਦਿੰਦਾ ਆਂ—ਦੇਖਿਆ ਏ ਨਾ ਤੂੰ?”
“ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਨਾਂ? ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਨਿਆਣਿਆਂ ਨਾਲ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਆਣੇ ਈ ਬਣ ਬਹਿੰਦੇ ਓ।” ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਮਧੋਕ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਬਨਾਉਟੀ ਜਿਹਾ ਗੁੱਸਾ ਵੀ ਸੀ।
“ਹੋਰ ਕੀ ਕਰਾਂ ਫੇਰ? ਆਪਣੇ ਪੋਤੇ-ਪੋਤੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬਿਲਕੁਲ ਬੁੱਢਾ-ਬਾਬਾ ਬਣ ਕੇ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ ਕਰਾਂ?...ਉਹ ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਵੀ ਢੁੱਕਣਗੇ ਫੇਰ?”
“ਸਰੋਜ ਤਾਂ ਇਹੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਏ,” ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਮਧੋਕ ਨੇ ਬੇਚੈਨੀ ਜਿਹੀ ਨਾਲ ਪਾਸਾ ਪਰਤਿਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਕਿ ਉਸਦੇ ਨਿਆਣੇ ਸਾਡੇ ਲਾਗੇ ਵੀ ਨਾ ਫੜਕਣ। ਕਹਿੰਦੀ ਏ, ਤੁਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਵਿਗਾੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿਓਗੇ।”
“ਓ ਬਹੂ ਦੀ ਕਿਹੜਾ ਸੁਣਦਾ ਏ? ਮੰਨਦਾ ਵੀ ਏ ਕੋਈ, ਉਸਦੀ? ਬਈ ਸਾਡੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਖਿੱਚ ਹੈ ਤਾਂਹੀਤਾਂ ਉਹਦੇ ਬਾਲ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਆਉਣ ਲਈ ਬੇਚੈਨ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ। ਤੇ ਫੇਰ ਉਸ ਕੋਲ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੀ ਸਬੂਤ ਏ ਕਿ ਸਾਡੇ ਬੱਚੇ ਵਾਕਈ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਨੇ, ਜਾਂ ਬਣੇ ਹੋਏ ਨੇ? ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਲੋੜ ਨਾਲੋਂ ਵਧ ਦਬਾਅ ਕੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ—ਜਿਸ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਮੈਂ ਆਪ ਇੱਛੁਕ ਆਂ, ਉਹੀ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਏ, ਤਾਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨੇਚੁਰਲ ਟੇਲੈਂਟ ਦੇ ਬਲ-ਬੂਤੇ ਉੱਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਸਕਣ। ਕੀ ਕੋਈ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਏ ਕਿ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਦੀ ਉੱਚ-ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਏ?...ਮਦਨਮੋਹਨ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਰੂਪ, ਦਿਨੇਸ਼ ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਸੁਧਾ, ਸਰਨਾ, ਜਾ ਇੰਨੀ? ਸਾਰੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਮਨਪਸੰਦ ਜਾਬਜ਼ ਉਪਰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਨੇ। ਸਾਡੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਚੰਗੇ ਘਰ-ਬਾਰ ਮਿਲੇ ਨੇ। ਕੀ ਸਰੋਜ ਇਹ ਕਹਿ ਸਕਦੀ ਏ ਕਿ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਰੂਪ ਦੀ ਫਾਰੇਸਟ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਦੀ ਸਰਵਿਸ ਮਾਮੂਲੀ ਏ?” ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਕੁਸੈਲ ਘੁਲੀ ਹੋਈ ਸੀ।
ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਇਹ ਤਾਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੀ। ਕਹੇਗੀ ਵੀ ਕਿਵੇਂ? ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਨੌ ਸੌ ਰੁਪਏ ਤਨਖ਼ਾਹ ਮਿਲਦੀ ਏ! ਹਾਂ, ਉਹ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਕੁੜ੍ਹਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਏ ਕਿ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਦੀ ਲਤ ਤੁਹਾਤੋਂ ਈ ਪਈ ਏ।”
“ਬੜੀ ਮੂਰਖ ਏ ਉਹ, ਜੇ ਉਹ ਇੰਜ ਸੋਚਦੀ ਏ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਨਾ ਪੀਂਦਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਪੀਂਦਾ। ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਸਾਂ, ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸੋਹਬਤ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਣਾ ਬੜਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਏ, ਉਸਦੇ ਮਹਿਕਮੇਂ ਵਿਚ। ਹਾਂ ਇਕ ਆਦਤ ਉਸਦੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬੜੀ ਮਾੜੀ ਹੈ—ਜੂਆ ਖੇਡਣ ਦੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਜ ਰੱਖਣ ਲਈ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਆਂ ਕਿਉਂਕਿ ਜੂਆ ਮੈਨੂੰ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ।”
“ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਅੱਜ ਤਕ ਜੋ ਵੀ ਕੀਤਾ ਏ—ਕੀ ਉਹ ਕਿਸੇ ਜੂਏ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਏ?”
ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ। ਅਖ਼ਬਾਰ ਤੋਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਹਟਾਅ ਕੇ ਛੱਤ ਵੱਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪਏ—ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਬੀਤੇ ਹੋਏ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪੰਨੇ ਉਲਟ-ਪਲਟ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਮਧੋਕ ਰਜਾਈ ਵਿਚੋਂ ਮੂੰਹ ਕੱਢੀ, ਅੱਧ ਮਿਚੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਵਲ ਦੇਖਦੀ ਰਹੀ। ਫੇਰ ਧੀਮੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੋਲੀ, “ਇਹ ਤਾਂ ਮੈਂ ਹੀ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਤੁਹਾਡੇ ਹਰੇਕ ਗਲਤ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਪਲਟ ਕੇ ਸਿੱਧਾ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਰਹੀ।”
ਮਧੋਮ ਸਾਹਬ ਫੇਰ ਵੀ ਕੁਝ ਨਾ ਬੋਲੇ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, “ਆਪਣੀ ਔਲਾਦ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਵੱਡੀ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿੱਤੀ। ਮੈਂ ਕਦੀ ਮਨ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਮਨਪਸੰਦ ਸਾਥੀ ਚੁਣ ਲੈਣ ਤੋਂ ਵੀ ਨਾ ਰੋਕਿਆ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬੜਾ ਧੱਕਾ ਲੱਗਾ। ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਤਾਂ ਕੁਝ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਸੀ—ਕਿ ਨਹੀਂ? ਮੇਰੇ ਬੇਟੇ ਜਿਹੋ-ਜਿਹੀਆਂ ਵਹੂਟੀਆਂ ਲੈ ਆਏ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਟਕਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ—ਪਰ ਹੋਇਆ। ਕੀ ਇਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਅਨਿਆਂ ਨਹੀਂ ਸੀ? ਇਸ ਉੱਤੇ ਵੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ। ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹੀ ਲੱਗਦਾ ਰਿਹਾ ਏ ਕਿ ਆਪਣੇ ਘਰ ਮੈਂ ਹੀ ਸਿਰਫ, ਸਿਫ਼ਰ ਹਾਂ—ਬਾਕੀ ਸਭਨਾਂ ਦੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਹਸਤੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ ਮੈਂ ਕਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ—ਨਹੀਂ ਨਾ ਕੀਤੀ? ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਅਕਲ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਹੂਟੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਮੂਜਬ ਢਾਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਸਰੋਜ ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਭਾ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਜਮਾ ਸਕੀ—ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਮੈਥੋਂ ਖੋਹ ਕੇ ਵੱਖਰੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਵੱਸੀਆਂ। ਬਾਹਰਲੇ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਏ ਕਿ ਸੁਦੀਪ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਲੈ ਆਈ।”
ਸੁਣ ਕੇ ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਹੱਸ ਪਏ ਤੇ ਗਰਦਨ ਭੁਆਂ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਵਲ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲੇ, “ਤੇ ਆਪਣੀ ਏਸ ਸੁਦੀਪ ਨੂੰ ਘਰ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੂੰ! ਕਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਜੇ ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਬਹੂ ਬਣਾ ਕੇ ਘਰ ਲਿਆਇਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ ਮੁਆਫ਼ ਕਰਾਂਗੀ।”
“ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਜਾਣਦੇ ਈ ਓ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਿੰਨੇ ਚਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ ਏ—ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕਿੰਨਾਂ ਪਿਆਰ ਏ! ਅਸਲ ਵਿਚ ਮੈਂ ਡਰ ਰਹੀ ਸਾਂ—ਦੂਜੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਕੇ ਕਿਤੇ ਉਹ ਵੀ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਨਾ ਬਦਲ ਲਏ!”
ਮਧੋਮ ਸਾਹਬ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲੇ, “ਤੂੰ ਸਮਝਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਕਿਤੇ ਸਿੱਖ ਨਾ ਬਣ ਜਾਏ! ਬਈ ਵਾਹ! ਵਾਹ! ਭਲੀਏ ਲੋਕੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵੀ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਈ ਏ। ਕੀ ਤੂੰ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਬ ਦਾ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ? ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਤਾਂ ਪੰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸਨ—ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਰਾਗੀ ਜੱਥਿਆਂ ਨਾਲ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਜਾਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।...ਤੇ ਮੇਰਾ ਧਰਮ ਤੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੀ ਐਂ, ਮੈਂ ਹਰੇਕ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਾਸਕ ਆਂ। ਲੈ, ਸੁਣੀਂ, ਤੈਨੂੰ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਕਾਫੀਆਂ ਸੁਣਾਵਾਂ...”
“ਛੱਡੇ—ਮੈਂ ਕਹਿ ਰਹੀ ਸੀ ਸੁਦੀਪ ਮੇਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਬਹੂ ਸਿੱਧ ਹੋਈ ਏ। ਨਾ ਸਿਰਫ ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ,ਬਲਕਿ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਇੱਜ਼ਤ ਵੀ ਕੀਤੀ ਏ। ਮੈਂ ਹੋਰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੀ ਕੀ ਆਂ? ਉਸ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਆਂ ਕਿ ਉਸਨੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਉੱਚਾ ਉਠਣ ਵਿਚ ਬੜੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਏ। ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਐਮ.ਏ. ਕਰ ਲੈਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾਂ ਦਿੱਤਾ। ਆਪ ਨੌਕਰੀ ਕਰਕੇ ਉਸਦਾ ਖਰਚਾ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੂੰ ਈਰਾਨ ਜਾਣ ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਉਸਨੂੰ ਵਿਦਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੂਰਾ ਇਕ ਸਾਲ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਰਹਿ ਕੇ ਬਿਤਾਇਆ। ਉਸਦਾ ਇਹ ਤਿਆਗ ਮੈਂ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲ ਸਕਦੀ—ਉਸ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿਚ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਮੋਹ ਲਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਡੀ.ਲਿਟ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਲੱਗ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸੁਦੀਪ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਆਦਮੀ ਕੋਲ ਰਹਿਣ ਵਾਸਤੇ, ਤੇ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਕਿ ਇਕ ਅੱਧੀ ਡਿਗਰੀ ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਕਰ ਲਏ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖਿਆ।...ਤੇ ਹੁਣ ਸੁੱਖ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਕੋਲ ਕਈ ਕਈ ਡਿਗਰੀਆਂ ਨੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਇਕੋ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵੀ ਲੱਗ ਪਏ ਨੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ। ਖ਼ੁਦ ਤਾਂ ਸੁਖੀ ਹੈ ਹੀ ਨੇ, ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਸੁੱਖੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਏ।”
ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਲੰਮੀ ਗੱਲ ਤੇ ਕੁਝ ਵਧ ਗਏ ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਨੀਂਦ ਭਾਰੂ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਗੋ ਮੀਚੀ ਜਿਹੀ ਵਿਚ ਬਰੜਾਏ, “ਜਿਹੜੀ ਔਰਤ...ਆਪਣੀ ਗਲਤੀ ਨੂੰ...ਮੰਨ ਲੈਂਦੀ ਏ...ਉਹ ਬੜੀ...ਮਹਾਨ...।”
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਦੀ ਬੁੱਕਲ ਵਿਚ ਗਏ ਦੇਖ ਕੇ, ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਮਧੋਕ ਵੀ ਬੱਤੀ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਰਜਾਈ ਵਿਚ ਵੜ ਗਈ ਤੇ ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਦੇ ਘੁਰਾੜੇ ਸੁਣਨ ਲੱਗੀ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਘੁਰਾੜੇ ਮਾਰਦੇ ਨੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਦੀ, ਸੁਣਦੀ ਹੀ ਉਹ ਵੀ ਸੌਂ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਤਿਆਂ ਅਜੇ ਅੱਧਾ ਕੁ ਘੰਟਾ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਏਗਾ ਕਿ ਅਚਾਨਕ ਕਾਲਬੈਲ ਦੀ ਘੰਟੀ ਗੂੰਜ ਉਠੀ। ਕੁਝ ਜਣਿਆ ਦੀਆਂ ਰਲੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵੀ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਦੋਵੇਂ ਜਾਗ ਕੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, “ਏਸ ਵੇਲੇ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ?”
“ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਇੰਨੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਲੱਗਦੀ ਏ।”
“ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ...।”
“ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਤੂੰ ਜਾ ਰਹੀ ਏਂ ਕਿ ਮੈਂ ਜਾਵਾਂ?”
“ਤੁਸੀਂ ਪਏ ਰਹੋ, ਮੈਂ ਖੋਲ੍ਹਦੀ ਆਂ।”
ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਚਾਰ ਮਰਦ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ। ਮੁਸਕੁਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਉਠ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ ਤੇ ਬੋਲੇ, “ਆਓ, ਆਓ ਸਾਹਬੋ...ਤਸ਼ਰੀਫ਼ ਲੈ ਆਓ। ਖੁਸ਼-ਆਮਦੀਦ!!”
“ਪਾਪਾ ਇਹ ਮੇਰੇ ਦੋਸਤ ਨੇ ਮੁਸੱਰਤ ਸਾਹਬ, ਤੇ ਅਹੂਜਾ ਸਾਹਬ...ਮੇਰੇ ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਦੋਸਤ!”
“ਓ...ਅੱਛਾ, ਅੱਛਾ! ਬਈ ਬਨਾਰਸ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਬੜੀ ਦੇਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ ਮੇਰੀ। ਇਹ ਤੂੰ ਬੜਾ ਚੰਗਾ ਕੀਤਾ ਜਿਹੜਾ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਹੀ ਲੈ ਆਇਆ। ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਦੀ ਇਕ ਕਿਤਾਬ ਭੇਜੀ ਸੀ ਨਾ ਤੂੰ? ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਬੜੀ ਚੰਗੀ ਲੱਗੀ। ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਲਾਮ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਯਾਦ ਹੋ ਗਿਆ ਏ...:
ਕਬ ਹਸਾ ਥਾ ਜੋ ਯਹ ਕੇਹਤੇ ਹੋ ਕਿ ਰੋਨਾ ਹੋਗਾ,
ਹੋ ਰਹੇਗਾ ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਮੇਂ ਜੋ ਹੋਣਾ ਹੋਗਾ।
ਇਕ ਤਰਫ਼ ਦੋਸਤ ਕਾ ਇਸਰਾਰ ਕਿ ਆਖੇਂ ਖੋਲੋ,
ਇਕ ਤਰਫ਼ ਮੌਤ ਥਪਕਤੀ ਹੈ ਕਿ ਸੋਨਾ ਹੋਗਾ।
ਸ਼ੌਕ ਸੇ ਆਪ ਨਕਾਬੇ ਰੁਖ਼ ਜੇਬ ਉਲਟੇਂ,
ਹੋ ਰਹੇਗਾ ਜੋ ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਮੇਂ ਹੋਣਾ ਹੋਗਾ।
ਹਮਕੋ ਇਕਬਾਲ ਮੁਸੀਬਤ ਮੇਂ ਮਜ਼ਾ ਮਿਲਤਾ ਹੈ,
ਹਮਤੋ ਯਹ ਸੋਚ ਕੇ ਹਸਤੇ ਹੈਂ ਕਿ ਰੋਣਾ ਹੋਗਾ।”
ਇਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਫਰ-ਫਰਰ ਸ਼ੇਅਰ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਸੱਰਤ ਤੇ ਅਹੂਜਾ ਦੋਵੇਂ ਦੰਗ ਰਹਿ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋ ਮੱਲੋਮੱਲੀ ਵਾਹ-ਵਾਹ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਬੈਠਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਬੜੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ, “ਮੇਰੇ ਪਾਪਾ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਿਅਰ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਯਾਦ ਨੇ।”
ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਮਧੋਕ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਚਿਪਕੀ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਇਕ ਫੁੱਟ ਲੰਮਾਂ ਸੀ। ਉਹ ਬੋਲੀ, “ਵਿਚਾਰਿਆਂ ਦੀ ਆਉਂਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੋ-ਸ਼ਾਇਰੀ ਨਾਲ ਖਾਤਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਏ—ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਝ ਖਾ-ਪੀ ਤਾਂ ਲੈਣ ਦੇਂਦੇ!”
ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਨੇ ਝੱਟ ਕਿਹਾ...:
“ਬਸ ਬੇਤਾਬ ਕਰ ਰੱਖਾ ਥਾ ਜੀ ਨੇ,
ਚਲੇ ਆਏ ਹੈਂ ਮੈਖ਼ਾਨੇ ਮੇਂ ਪੀਣੇ।
ਇਹ ਆਪਣੇ ਰਿੰਦ (ਪਿਅਕੱੜ) ਬਾਪ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਏ ਨੇ ਬਈ! ਸ਼ੇਅਰ ਵੀ ਸੁਣਨਗੇ ਤੇ ਕੁਝ ਪੀਣਗੇ ਵੀ।...ਓਧਰ ਮੇਰੀ ਅਲਮਾਰੀ 'ਚ ਦੇਖ ਤਾਂ ਜ਼ਰਾ, ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਜ਼ਰੂਰ ਪਈ ਹੋਏਗੀ।”
ਇੰਨੀ, ਮਾਂ ਦੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਪਿਊ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸਦੇ ਪੈਰੀਂ ਹੱਥ ਲਾ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, “ਰਹਿਣ ਦਿਓ ਪਾਪਾ, ਰਸਤੇ 'ਚ ਕਾਫੀ ਪੀ ਲਈ ਏ ਅਸੀਂ—ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਕਾਲਕਾ, ਸੋਲਨ, ਹਰੇਕ ਜਗ੍ਹਾ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਬਹੁਤੀ ਲਾਉਂਦੇ ਈ ਰਹੇ ਆਂ। ਇਕ ਬੋਤਲ ਤੁਹਾਡੀ ਖਾਤਰ ਵੀ ਲੈ ਆਏ ਆਂ—ਅਹਿ ਲਓ ਫੜੋ।”
“ਤੇ ਫੇਰ ਦੇਰ ਕਿਸ ਗੱਲ ਦੀ ਏ! ਗ਼ਲਾਸ ਲਿਆਓ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਓ ਪੁੱਤਰੋ...”
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, “ਅੰਮਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਦੀਪ ਤੇ ਬੱਚੇ ਬੜਾ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਚਾਹੁੰਦੇ ਨੇ, ਇਸ ਵਾਰੀ ਦਸੰਬਰ ਦੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਵਿਚ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਜ਼ਰੂਰ ਆਓ।”
“ਆਵਾਂਗੇ ਬਈ, ਜ਼ਰੂਰ ਆਵਾਂਗੇ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆਂ ਪੂਰਾ ਇਕ ਸਾਲ ਹੋ ਚੱਲਿਆ ਏ। ਮੇਰਾ ਬੜਾ ਜੀਅ ਕਰਦਾ ਏ, ਇਹ ਵੀ ਅਕਸਰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ। 'ਕੱਲੇ 'ਕੱਲੇ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਨੇ...ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੰਟੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਾਰਤਾਂ।” ਆਪਣੇ ਪੋਤੇ ਦੇ ਜ਼ਿਕਰ ਉੱਤੇ ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਤੁੜਕ ਕੇ ਬੋਲੇ, “ਉਹ! ਓਇ ਉਹ ਤਾਂ ਇਕ ਨੰਬਰ ਦਾ ਕਬੂਤਰ ਮਾਰ ਏ! ਕਬੂਤਰ ਮਾਰ! ਜਦੋਂ ਦੇਖੋ, ਏਅਰ ਗੰਨ ਚੁੱਕੇ ਕੇ ਕਬੂਤਰਾਂ 'ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਲਾਉਂਦੇ ਫਿਰਦਾ ਏ।”
“ਅਖ਼ੀਰ ਪੋਤਾ ਕਿਸ ਦਾ ਏ?” ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਮਧੋਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਲ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀਆਂ ਮਾਣ ਭਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਦਖਿਆ। “ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਪੋਤੇ-ਪੋਤੀਆਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀਆਂ ਨੇ।”
“ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਅਫ਼ਸੋਸ ਨਹੀਂ—ਜੇ ਮੇਰੀ ਔਲਾਦ ਤੇ ਔਲਾਦ ਦੀ ਔਲਾਦ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਸਿਆਣਪ, ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਾਫ਼ਤ, ਖ਼ੁਦਗਰਜੀ, ਮੱਕਾਰੀ, ਬੁਜਦਿਲੀ ਜਾਂ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕੁਝ ਤੱਤ ਆ ਗਏ ਨੇ। ਇਹੀ ਦੇਖ ਕੇ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦਿਲੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਏ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸੰਤਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਿਊਂਦਾ ਰਹਾਂਗਾ!” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਹੱਸਣ ਲੱਗ ਪਏ।
ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬੋਲੀ, “ਅੱਛਾ-ਅੱਛਾ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸੋਚ-ਸੋਚ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਰਹੋ—ਮੈਂ ਜ਼ਰਾ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਆਮਲੇਟ ਵਗ਼ੈਰਾ ਬਣਾ ਲਿਆਵਾਂ।”
“ਅੰਮਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਬਿਸਤਰੇ 'ਚ ਬਹਿ ਜਾਓ। ਬੜੀ ਠੰਡ ਏ। ਮੈਂ ਆਪੇ ਬਣਾ ਕੇ ਲੈ ਆਵਾਂਗਾ।” ਕਹਿ ਕੇ ਇੰਨੀ ਨੇ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਗ਼ਲਾਸਾਂ ਵਿਚ ਛੇਤੀ-ਛੇਤੀ ਪੈਗ ਪਾਏ ਤੇ ਆਪਣਾ ਗ਼ਲਾਸ ਚੁੱਕੇ ਕੇ ਕਿਚਨ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਮਧੋਕ ਵੀ ਤੁਰ ਗਈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਗ਼ਲਾਸ ਚੁੱਕੇ ਤੇ ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਪਾਪਾ, ਤੁਹਾਡੀ ਸਿਹਤ ਦੇ ਨਾਂਅ...”
ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਨੇ ਮੁਸਕੁਰਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਸਭ ਨੂੰ ਸ਼ੁਕਰੀਆ-ਸ਼ੁਕਰੀਆ ਕਿਹਾ ਤੇ ਬੋਲੇ, “ਬਨਾਰਸ ਦਾ ਫ਼ਿਆਜ ਵੀ ਬੜਾ ਜਿੰਦਾ ਦਿਲ ਸ਼ਾਇਰ ਸੀ...ਲਖ਼ਨਊ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ! ਉਸਦੇ ਕਈ ਅਸ਼ਾਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਨੌਜਵਾਨ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਏ ਤਾਂ ਉਹ ਬੜੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ...:
ਕੰਘੀ ਸੇ ਹਾਥ ਉਠਾ ਕਰ ਸ਼ਬੇ ਵਸਲ ਲੇਟੀਏ,
ਕਬ ਗੇਸੁਓਂ ਸੇ ਆਪ ਕੇ ਹੈਂ ਪੇਚੋ ਖ਼ਮ ਗ਼ਲਤ।
ਚੂੜੀਓਂ ਕਾ ਸ਼ੋਰ ਸੁਨੀਏ ਮੂੰਹ ਕੜੋਂ ਕਾ ਦੇਖੀਏ,
ਆਪ ਕੇ ਜੇਵਰ ਭੀ ਹੈਂ ਐ ਜਾਨ ਹਸਤੇ ਬੋਲਤੇ।
ਉਸ ਪਰੀ ਰੂ ਨੇ ਕਹਾ ਬਾਂਧ ਕੇ ਜੂੜਾ ਸਿਰ ਪਰ,
ਆਜ ਚੋਟੀ ਕੇ ਬਖੇੜੇ ਸੇ ਤੋ ਪੀਛਾ ਛੂਟਾ!”
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੇ ਉਸਦੇ ਦੋਵੇਂ ਦੋਸਤ ਹੱਸ-ਹੱਸ ਕੇ ਲੋਟ-ਪੋਟ ਹੋ ਗਏ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਜ਼ਰਾ ਹੋਰ ਸਿੱਧੇ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਆਪਣਾ ਖਾਲੀ ਗ਼ਲਾਸ ਅੱਗੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੇ ਝੱਟ ਭਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ, “ਤੁਹਾਡੇ ਬਨਾਰਸ ਨੇ ਗਨੀ ਵੀ ਇਕ ਵਧੀਆ ਸ਼ਾਇਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਏ...:
ਤੇਰੇ ਦੀਵਾਨੇ ਕਾ ਹੈ ਕੈਸਾ ਮਿਜ਼ਾਜ!”
ਇਹ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਤਿੰਨੇ ਦੋਸਤ ਇਕੋ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੋਲੇ...:
“ਜਬ ਜ਼ਰਾ ਬਦਲੀ ਹਵਾ, ਬਦਲਾ ਮਿਜ਼ਾਜ!”
“ਅੱਛਾ-ਅੱਛਾ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸਦਾ ਕਲਾਮ ਪਸੰਦ ਏ। ਖ਼ੂਬ! ਬਹੁਤ ਅੱਛਾ!”
ਫੇਰ ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਤੇ ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਵਾਰੀ ਨਾਲ ਇਕ ਇਕ ਮਿਸਰਾ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗੇ...:
“ਸ਼ੇਖ ਜੀ ਸੇ ਝੁਕ ਕਰ ਮਿਲਤਾ ਹੂੰ ਬਹੁਤ”
“ਫਿਰ ਭੀ ਹਜਰਤ ਕਿ ਨਹੀਂ ਮਿਲਤਾ ਮਿਜ਼ਾਜ”
“ਮੇਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਤਕ ਬਦਲ ਦੀ ਆਪ ਨੇ”
“ਆਪ ਕਾ ਲੇਕਿਨ ਨਹੀਂ ਬਦਲਾ ਮਿਜ਼ਾਜ”
“ਹਾਏ ਰੇ ਨਾਜੁਕ ਮਿਜ਼ਾਜੀ ਹੁਸਨ ਕੀ”
“ਇਸ਼ਕ ਨੇ ਦੇਖਾ ਕਿ ਬਸ ਬਦਲਾ ਮਿਜ਼ਾਜ”
“ਦਮ ਮੇਂ ਕੁਛ ਹੈ, ਦਮ ਮੇਂ ਕੁਛ ਹੈ, ਦਮ ਮੇਂ ਕੁਛ”
“ਖ਼ਾਕ ਕੇ ਪੁਤਲੇ ਕਾ ਹੈ ਕੈਸਾ ਮਿਜ਼ਾਜ”
“ਅਬ ਗਨੀ ਕਾ ਹਾਲ ਕੁਛ ਐਸਾ ਨਹੀਂ”
“ਕਹਿਣੇ ਕੋ ਕਹਿਤੇ ਹੈਂ ਹੈ ਅੱਛਾ ਮਿਜ਼ਾਜ”
ਗ਼ਜ਼ਲ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਇਕ ਨਾਰਾਏ-ਮਸਤਾਨਾ ਲਾਇਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਗ਼ਲਾਸ ਚੁੱਕੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਨੇ ਜਾਂ ਕਿੰਨੀ ਦੂਰ ਤਕ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਨੇ!
ਇੰਨੀ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਮਧੋਕ ਇਕ ਵੱਡੀ ਸਾਰੀ ਟਰੇ ਵਿਚ ਆਂਡੇ, ਡਬਲ-ਰੋਟੀ, ਮੱਖਣ, ਜਾਮ, ਆਚਾਰ, ਸਬਜ਼ੀ ਵਗ਼ੈਰਾ ਲੈ ਆਏ। ਮੇਜ਼ ਉੱਤੋਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਚੁੱਕ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਤੇ ਪਲੇਟਾਂ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਪਲੰਘ ਤੋਂ ਉਠ ਕੇ ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਟਹਿਲਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਅਚਾਨਕ ਇੰਨੀ ਦਾ ਮੂਡ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਦਰਦ ਭਿੱਜੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਫੈਜ ਦੀ ਇਕ ਤਾਜ਼ਾ ਨਜ਼ਮ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ...:
“ਮੁਝ ਸੇ ਪਹਿਲੀ ਸੀ ਮੁਹੱਬਤ
ਮੇਰੇ ਮਹਿਬੂਬ ਨ ਮਾਂਗ!”
ਸਾਰੇ ਬੜੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਦੇ ਰਹੇ। ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਤਾਂ ਹੱਥ ਵਿਚ ਗ਼ਲਾਸ ਚੁੱਕੀ, ਬਿਨਾਂ ਅੱਖਾਂ ਝਪਕਾਇਆਂ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਬੇਟੇ ਵਲ ਹੀ ਦੇਖੀ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ; ਮੁਸਕੁਰਾਈ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਮਧੋਕ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬੈਠੀ, ਉਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਵਲ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ—ਇਹ ਛੋਟੇ ਵੱਡੇ ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਹੀ ਬੜੇ ਅਜੀਬ ਹੁੰਦੇ ਨੇ, ਕਿੰਨੇ ਮਸਤ ਹੋਏ ਹੋਏ ਨੇ! ਪਿਊ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਦੋਸਤਾਂ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਇਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਨੇ! ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਉਤਸਾਹ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਏ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉਮਰ ਦੀ ਕੋਈ ਸੀਮਾ ਨਹੀਂ। ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਇਕੋ ਧਰਤੀ ਹੈ! ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਇਕੋ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ!
ਉਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਕਾਫੀ ਚਿਰ ਤਕ ਹੁੱਲੜ੍ਹ ਮਚਾਇਆ—ਕਦੀ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਤੇ ਕਦੀ ਇਕੱਠੇ ਮਿਲ ਕੇ ਜੋਸ਼, ਜਿਗਰ, ਇਕਬਾਲ ਤੇ ਹਫ਼ੀਜ਼ ਦੇ ਅਣਿਗਿਣਤ ਆਸ਼ਾਰ ਸੁਣਾਏ।
ਫੇਰ ਅਚਾਨਕ ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਉੱਤੇ ਭੈਰਵੀ ਦਾ ਮੂਡ ਸਵਾਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ—
“ਹਟੋ ਕਾਹੇ ਕੋ ਝੂਠੀ ਬਣਾਓ ਬਤੀਆਂ
ਵਹੀਂ ਜਾਏ ਰਹੋ ਰਹੇ ਜਹਾਂ ਸਾਰੀ ਰਤੀਆਂ।”
ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਨਾਲ ਸੁਰ ਮੇਲ ਕੇ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ...ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਨੱਚਣ ਲੱਗ ਪਏ—ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਗ਼ਲਾਸ ਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ! ਇੰਜ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏਗਾ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਸ ਧੁਰੀ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਨੱਚਣਾ-ਟੱਪਣਾ, ਹੱਸਣਾ-ਗਾਉਣਾ, ਖਾਣਾ-ਪੀਣਾ ਹੀ ਉਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ।...ਤੇ ਇਹੀ ਜਿਊਂਦੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵੀ ਹੈ।
ਇੰਜ ਗਾਉਂਦਿਆਂ-ਗਾਉਂਦਿਆਂ ਤੇ ਨੱਚਦਿਆਂ-ਨੱਚਦਿਆਂ ਰਾਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਫੈਲ ਰਹੇ ਸਵੇਰ ਦੇ ਪੱਲੇ ਹੇਠ ਸਰਕਦੀ ਗਈ ਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਈ। ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਮਧੋਕ ਥੱਕ ਕੇ ਬਿਸਤਰੇ ਵਿਚ ਵੜ ਗਈ। ਇੰਨੀ ਵੀ ਪੈਂਟ ਸਮੇਤ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਕ ਪਾਸੇ ਲੇਟ ਗਿਆ। ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਮਧੋਕ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਖਿੱਚ-ਖੁੱਚ ਕੇ ਉਸਦਾ ਕੋਟ ਲਾਇਆ ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਪਲੰਘ ਦੀ ਢੋਅ ਉਪਰ ਟੰਗਣ ਲਗੀ ਤਾਂ ਅਚਾਨਕ ਉਸਦੀ ਜੇਬ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਪਰਸ ਬਾਹਰ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਹੁਣ ਤਕ ਟਹਿਲ ਹੀ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਝੁਕ ਕੇ ਪਰਸ ਚੁੱਕਿਆ...ਪਰਸ ਦੀ ਬਾਹਰਲੀ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਜੇਬ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਸੋਹਣੀ ਜਿਹੀ ਕੁੜੀ ਦੀ ਫ਼ੋਟੋ ਨਜ਼ਰ ਆਈ। ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਠਿਠਕ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ। ਫੇਰ ਫ਼ੋਟੋ ਨੂੰ ਗੌਰ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲੇ, “ਲੱਗਦਾ ਏ, ਸਾਡੇ ਬੇਟਾ ਜੀ ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ ਏਸ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਕ ਫੁਰਮਾਅ ਰਹੇ ਨੇ!”
ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਉਹੀ ਸਨੇਹ ਭਿੱਜਿਆ ਵਿਅੰਗ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਅਕਸਰ ਆਪਣੀ ਔਲਾਦ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਉੱਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਮਧੋਕ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਤ੍ਰਬਕੀ ਤੇ ਲੇਟਿਆਂ-ਲੇਟਿਆਂ ਹੀ ਗਰਦਨ ਭੁਆਂ ਕੇ ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਵਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਲੈ ਭਲੀਏ ਲੋਕੇ, ਤੂੰ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲੈ ਆਪਣੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਨੂੰਹ ਦੇ!”
ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਮਧੋਕ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਕਦੀ ਉਸ ਫ਼ੋਟੋ ਵਲ ਦੇਖਦੀ, ਕਦੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਚਿਹਰੇ ਵਲ। ਪਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬੜੀ ਸੰਜੀਦਗੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਤੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਲ ਬੜੀਆਂ ਘੋਖਵੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਹੁਣ ਗਾ ਜਾਂ ਕੁਝ ਗੁਣਗੁਣਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ਸਨ; ਗੂੜੀ ਚੁੱਪ ਵਿਚ ਲਿਪਟੇ ਅਹਿਲ ਰਹੇ ਸਨ—ਤੇ ਇਕ ਨਵੇਂ, ਬਿਨਾਂ ਸੁਲਗਾਏ ਸਿਗਾਰ ਨੂੰ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਹੋਠਾਂ ਤਕ ਲਿਜਾਅ ਰਹੇ ਸਨ।
ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਮਧੋਕ ਨੇ ਉਦਾਸ ਜਿਹੀ ਹੋ ਕੇ ਪਰਸ ਸਿਰਹਾਣੇ ਹੇਠ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਪਤਾ ਏ, ਇਹ ਕੁੜੀ ਕੌਣ ਏਂ?”
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੇ ਖੰਘੂਰਾ ਜਿਹਾ ਮਾਰ ਕੇ ਗਲ਼ਾ ਸਾਫ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ, “ਅੰਮਾਂ, ਇਸੇ ਕੁੜੀ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਆਏ ਆਂ—ਇੰਨੀ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਲਿਆਇਆ ਏ। ਤੁਸੀਂ ਪਛਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਇਸਨੂੰ?—ਪੰਮੀ ਏਂ। ਇੰਨੀ ਨਾਲ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦੀ ਰਹੀ ਏ। ਅੰਮਾਂ! ਤੁਸੀਂ ਇਸਦੇ ਪਾਪਾ ਨੂੰ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਓ। ਪਰ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਨਾਰਾਜ਼ ਨਾ ਹੋਵੋਂ ਤਾਂ ਦੱਸਾਂ?”
ਪਤੀ ਪਤਨੀ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵਲ ਸਵਾਲੀਆ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਤੱਕਿਆ ਤੇ ਕੁਝ ਚਿਰ ਚੁੱਪਚਾਪ ਤੱਕਦੇ ਰਹੇ—ਇਸ ਕਰਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਨਾ ਪਿਆ ਕਿ ਅੱਗੇ ਕੁਝ ਕਹੇ। ਅਚਾਨਕ ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਬੋਲੇ, “ਮੈਂ ਸਮਝ ਗਿਆ। ਉਹ, ਉਹੀ ਤਸੀਲਦਾਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਕਾਟੇਜ ਦੀ ਅਲਾਟਮੈਂਟ ਸਮੇਂ ਸਾਡਾ ਝਗੜਾ ਹੋਇਆ ਸੀ?”
ਹੁਣ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਮਧੋਕ ਵੀ ਚੁੱਪ ਨਾ ਰਹਿ ਸਕੀ, ਬੋਲੀ, “ਸਿਰਫ ਝਗੜਾ ਹੀ ਕਿਉਂ...ਉਹ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜੇਲ ਭਿਜਵਾ ਦੇਣ ਉੱਤੇ ਤੁਲ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਵੱਸ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚੱਲਿਆ ਕੋਈ।”
ਕਈ ਪਲ ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਸਿਲ-ਪੱਥਰ ਹੋਏ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਗਵਾਚ ਗਏ ਹੋਣ। ਫੇਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜਿਆ ਗ਼ਲਾਸ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਲਾ ਲਿਆ ਤੇ ਉਦੋਂ ਤਕ ਨਹੀਂ ਹਟਾਇਆ, ਜਦੋਂ ਤਕ ਉਸ ਵਿਚਲੀ ਆਖ਼ਰੀ ਬੂੰਦ ਵੀ ਹਲਕ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਨਹੀਂ ਉਤਰ ਗਈ। ਅਚਾਨਕ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਮਧੋਕ ਦੀਆਂ ਸਿਸਕੀਆਂ ਗੂੰਜਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਸਾਰੇ ਜਣੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਵਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਪਲੰਘ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸੇ ਪਲੰਘ ਉੱਤੇ ਇੰਨੀ ਬੇਸੁੱਧ ਪਿਆ ਸੀ।
“ਮੈਨੂੰ ਕਰਮਾਂ ਸੜੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪੁੱਛਦਾ ਤਕ ਨਹੀਂ...ਕੀ ਮੈਂ ਉਸ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਕੁੜੀ ਨਾਲੋਂ ਸੋਹਣੀ ਕੁੜੀ ਲੱਭ ਕੇ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਸਕਦੀ ਸੀ? ਲੋਕ ਰਿਸ਼ਤੇ ਲੈ ਕੇ ਮੇਰੇ ਅੱਗੇ-ਪਿੱਛੇ ਤੁਰੇ ਫਿਰਦੇ ਨੇ। ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਇਕ ਤੋਂ ਇਕ ਸੋਹਣੀ ਕੁੜੀ ਪਈ ਏ...ਪੜ੍ਹੀ-ਲਿਖੀ ਤੇ ਸੁਸ਼ੀਲ...”
ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿਸਕੀਆਂ ਕਾਰਨ ਇੰਨੀ ਦੀ ਨੀਂਦ ਟੁੱਟ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰੀ, ਮਾਂ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ਹੈ, “ਅੰਮਾ, ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਅੰਮਾਂ! ਸੌਂ ਜਾ ਹੁਣ। ਸਵੇਰੇ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗੇ। ਐਵੇਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਨਾ ਹੋ!”
ਸੁਣ ਕੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਅੱਥਰੂ ਪੂੰਝ ਲਏ ਤੇ ਕਿਹਾ ਹੈ, “ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਵਾਂਗੀ—ਹੁਣ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਣ ਦੀ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਪਿਓ ਦੀ ਵਾਰੀ ਆਈ ਏ। ਦੇਖਦੀ ਆਂ, ਹੁਣ ਕੀ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਦੇ ਨੇ ਇਹ!” ਕਹਿ ਕੇ ਉਸਨੇ ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਵਲ ਸਵਾਲੀਆ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਤੱਕਿਆ ਤੇ ਕਈ ਪਲ, ਅੱਖਾਂ ਝਪਕਾਏ ਬਿਨਾਂ ਦੇਖਦੀ ਰਹੀ। ਪਰ ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਨੇ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦਿੱਤਾ—ਵਰਾਂਡੇ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਆਰਾਮ ਕੁਰਸੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਏ।
ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਵਿਚ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁਣ। ਪਹੁ-ਫੁਟ ਚੱਲੀ ਸੀ। ਤਾਜ਼ੀ ਠੰਡੀ ਹਵਾ ਵਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਚਿੜੀਆਂ ਵੀ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਸਟੋਰ ਵਿਚ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਦਾ ਬੰਦ ਰਾਕਸੀ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਲਈ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਉਠਿਆ ਸੀ—ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਪੰਜਿਆਂ ਨਾਲ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁਰਚ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਕੂੰ ਕੂੰ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ਾਮਦ ਭਰੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕੱਢ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਅੱਠ ਵੱਜਦਿਆਂ-ਵੱਜਦਿਆਂ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਮਧੋਕ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਨਾਸ਼ਤਾ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਿਆਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੱਚੇ ਨੌ ਵਜੇ ਤਕ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਮਾਂ ਤੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਵੀ ਇਕ ਦਿਨ ਰੁਕਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੇ ਇਕ ਕਾਲਜ ਦੇ ਸੈਮੀਨਾਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਅੱਜ ਸ਼ਾਮ ਤਕ ਜਲੰਧਰ ਪਹੁੰਚਣਾ ਸੀ। ਇੰਨੀ ਦਾ ਬਾਸ ਅੱਜ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਦੋਸਤ ਮੁਸੱਰਤ ਤੇ ਅਹੂਜਾ ਵੀ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ।
ਸਾਰੇ ਵਰਾਂਡੇ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਇਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸ਼ੇਵ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਹਾਉਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਵੀ ਗਰਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਤਾਂਕਿ ਰਾਤ ਦੇ ਜਾਗਰਾਤੇ ਦੀ ਥਕਾਣ ਤੇ ਆਲਸ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਏ। ਉਹ ਆਪ ਹੁਣ ਤਕ ਚਾਰ ਵਾਰੀ ਚਾਹ ਪੀ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਤੇ ਸਿਗਾਰ ਤੇ ਸਿਗਾਰ ਫੂਕੀ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ।
ਰਾਤ ਦੀ ਹਲਚਲ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸ ਘਰ ਵਿਚ ਹੁਣ ਤਕ ਇਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਚੁੱਪ ਛਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਚੁੱਪ ਦੇ ਆਸਾਰ ਹਰੇਕ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਚਿਪਕੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇੰਜ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਹਾਸੇ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਜਿਹੜੇ ਅਚਾਨਕ ਵਿਦਾਅ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰਤ ਆਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਮਧੋਕ ਵੀ ਬੇਹੱਦ ਚੁੱਪ-ਚੁੱਪ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਫਤਹਿ ਦੀ ਚਮਕ ਵੀ ਸੀ—ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਲ ਦੇਖਦੀ, ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਛਿਪਿਆ ਵਿਅੰਗ ਸਾਫ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ। ਅਖ਼ੀਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਪਸਰੀ ਹੋਈ ਚੁੱਪ ਤੋਂ ਅੱਕ ਕੇ ਅਹੂਜਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, “ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਾਇਦ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਓ?”
“ਹਾਂ-ਜੀ! ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਕਿੰਜ ਪਛਾਣਿਆ?”
ਉਹ ਮੁਸਕੁਰਾ ਕੇ ਬੋਲੇ, “ਤੁਹਾਡੀ ਬੋਲੀ ਤੋਂ। ਮੁਲਤਾਨੀਆਂ ਦੀ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਤਕ ਗੁੱਝਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦੇਂਦੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੁਲਤਾਨੀ ਹੋਣ ਦੀ ਚੁਗਲੀ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਏ ਜਿਵੇਂ ਉਹ 'ਘੋੜੀ' ਨੂੰ 'ਘੋਰੀ' ਹੀ ਕਹਿਣਗੇ। ਤੇ 'ਘੜੀ' ਨੂੰ 'ਘਰੀ' ਹੀ—ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਹੁਣੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਆਪਣੀ 'ਘਰੀ' ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਸੀ ਨਾ?”
ਅਹੂਜਾ ਕੱਚਾ ਜਿਹਾ ਹਾਸਾ ਹੱਸਿਆ। ਮਧੋਮ ਸਾਹਬ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਲਾਹੌਰ ਰਹਿੰਦਾ ਸਾਂ, ਸਾਡੇ ਮੁਹੱਲੇ ਸੰਤ ਨਗਰ 'ਚ ਕਈ ਮੁਲਤਾਨੀ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਆਪਣੀ ਮੁਲਤਾਨੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਹੀ ਉਹ ਰਾਮ ਲੀਲਾ ਕਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਬੜਾ ਮਜ਼ਾ ਆਉਂਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਰਾਵਣਾ, ਓ ਰਾਵਣਾ—ਮੈਂਢੀ ਸੀਤਾ ਬਲਾ ਡੇ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਭਿੜ ਪੁ ਸਾਂਈ' ਅੱਗੋਂ ਰਾਵਣ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਵੰਝ ਵੰਝ ਓਇ ਰਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰਾ, ਬਊਂ ਸ਼ੇਖੀ ਨਾ ਪਿਆ ਡਿਖਾ। ਤੈਂ ਜਏ ਛੋਰ ਮੇਂ ਕਈ ਡਿੱਠੇ ਹਿਨ। ਹਿੰਮਤ ਹੈ-ਈ ਤਾਂ ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਚਾ। ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰ ਲਭੇਨਾ! ਪਰ ਜ਼ਰਾ ਖਲੋ ਵੰਝ। ਹੁੱਕੇ ਦਾ ਹਿਕ ਦਮ ਮਾਰ ਘਿਨਾਂ। ਇਸ ਬਗ਼ੈਰ ਗੱਲ ਕਰੁਨ ਦਾ ਸਵਾਦ ਈ ਨੀ ਪਿਆ ਆਂਦਾ'।”
ਖਾਸਲ ਨਾਟਕੀ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਸੁਣਾ ਕੇ ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਨੇ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਹਸਾ ਦਿੱਤਾ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਮਧੋਕ ਵੀ ਹੱਸਦੀ ਹੋਈ ਕਿਚਨ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਈ। ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਖਿੜ-ਖਿੜ ਹੱਸਦਿਆਂ ਦੇਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸਾਬਨ ਪੂੰਝਦਾ ਹੋਇਆ ਇੰਨੀ ਉਸ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, “ਅੰਮਾਂ ਤੂੰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੱਸਦਿਆਂ-ਹੱਸਦਿਆਂ ਮੇਰੀ ਵਹੁਟੀ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰੇਂਗੀ ਨਾ? ਯਕੀਨ ਮੰਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਡੈਡੀ ਵਰਗੀ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਨਹੀਂ...ਮੈਂ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਆਂ ਕਿ ਪੰਮੀ ਨੂੰ ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀ ਹਿੱਕ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇਂਗੀ।”
ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਮਧੋਕ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਾਹਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚੋਂ ਛੁਡਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ, “ਚਲ-ਚਲ, ਮੈਨੂੰ ਮੂਰਖ ਨਾ ਬਣਾ! ਤੂੰ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਹਿੱਕ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਚੁੰਮੀਂ-ਚੱਟੀਂ...ਵਧੇਰੇ ਖੁਸ਼ਾਮਦ ਨਾ ਕਰ ਪਿਆ।”
ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਰਸੋਈ ਵਿਚ ਚਲੀ ਗਈ। ਮਧੋਮ ਸਾਹਬ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਹੱਸਣ ਲੱਗ ਪਏ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਵਿਚ ਨੱਪਿਆ ਸਿਗਾਰ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਜਿਸਨੂੰ ਚੁੱਕਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਬੋਲੇ, “ਓ ਭਲੀਏ ਲੋਕੇ, ਕਿਹੜਾ ਮਰਦ ਆਪਣੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਚੁੰਮਦਾ ਚੱਟਦਾ ਨਹੀਂ ਆਇਆ—ਇਹ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਗੱਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਈ ਹੋਏਗੀ!”
ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇੰਜ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਮਧੋਮ ਸਾਹਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਦਮੇਂ ਉਪਰ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲਿਆ ਹੈ।
ਨਾਸ਼ਤੇ ਤੋਂ ਵਿਹਲੇ ਹੋ ਕੇ ਬੱਚੇ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਆਪਣੀ ਮੋਟਰ ਵਿਚ ਜਾ ਬੈਠੇ। ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾਅ ਕਰਨ ਲਈ ਸੜਕ ਤਕ ਗਏ। ਹਰੇਕ ਬੱਚੇ ਵਲ ਉਹਨਾਂ ਮੋਹ ਭਿੱਜੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਤੱਕਿਆ। ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਮਧੋਕ ਨੇ ਕਾਰ ਦੀ ਖਿੜਕੀ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ ਇੰਨੀ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਚੁੰਮਿਆਂ ਤਾਂ ਇੰਨੀ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਕੇ ਬੜੇ ਭੋਲੇਪਨ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰੀ ਸ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਪਾਪਾ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲਿਆਵੀਂ ਅੰਮਾਂ—ਲੈ ਆਏਂਗੀ ਨਾ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ?”
ਤੇ ਉਸਨੇ ਤੁਰੰਤ ਕਾਰ ਤੋਰ ਲਈ। ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਮਧੋਕ ਨੇ ਪਲਕਾਂ ਹੇਠੋਂ ਖਿਸਕ ਚੱਲੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨੂੰ ਪੂੰਝਿਆ। ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਹੁਣ ਤਕ ਮੁਸਕੁਰਾ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਕਾਰ ਨੂੰ ਇਕ ਮੋੜ ਮੁੜਦਿਆਂ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਕਾਰ ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੋਂ ਓਹਲੇ ਹੋ ਗਈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਾਟੇਜ ਵਿਚ ਜਾਣ ਲਈ ਪੌੜੀਆਂ ਉਤਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਪੌੜੀਆਂ ਵਿਚ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਾਲਾ ਤਾਜ਼ਾ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ, ਲਾਈਫ਼ ਤੇ ਲਿੰਕ ਆਦਿ ਸੁੱਟ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਧੋਕ ਸਾਹਬ ਝੁਕ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਲਾਈਫ਼ ਦੇ ਟਾਈਟਲ ਪੇਜ ਉੱਤੇ ਇਕ ਦਿਲਕਸ਼ ਕੁੜੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਛਪੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲੇ, “ਕਿਉਂ ਭਲੀਏ ਲੋਕੇ, ਤੇਰੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਨੂੰਹ ਤਾਂ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਸੋਹਣੀ ਏ ਨਾ?”
ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਉਤਰ ਨਾ ਦੇ ਸਕੀ। ਬਸ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜ ਕੇ ਸਹਾਰਾ ਦੇਂਦੀ ਹੋਈ ਪੌੜੀਆਂ ਉਤਰਣ ਲੱਗੀ।
-------------------------------------------------------------
ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀ :
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ
ਏਡੀ ਰਾਤ ਗਏ ਆਪਣੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਸਾਹਵੇਂ ਖੜ੍ਹੀ ਇਕੱਲੀ ਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹਿ ਸਕਿਆ। ਨੀਂਦ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮਲਦਿਆਂ ਤੇ ਕੈਰੋਸਿਨ ਲੈਂਪ ਬਾਲਨ ਲਈ ਡੱਬੀ ਲੱਭਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਜ਼ਰਾ ਇੱਥੇ ਈ ਠਹਿਰ, ਮੈਂ ਚਾਨਣ ਕਰ ਲਵਾਂ।”
ਲੈਂਪ ਜਗਾਇਆ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਟਿਕ-ਟਿਕ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਲਾਕ ਉੱਤੇ ਜਾ ਪਈ—ਤਿੰਨ ਵੱਜ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਉਬਾਸੀ ਲੈਂਦਿਆਂ ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਦਾ ਜੂੜਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
“ਸਰਦਾਰ ਜੀ ਮੈਂ ਜ਼ਰਾ ਜਲਦੀ 'ਚ ਆਂ—ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਆਂ।”
ਉਹ ਅੰਦਰ ਆ ਗਈ। ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੜੀ ਤਿੱਖੀ, ਸਪਾਟ ਤੇ ਬੇਖ਼ੌਫ਼ ਸੀ। ਉੱਨੀ-ਵੀਹ ਸਾਲ ਦੀ ਇਕ ਸ਼ਾਦੀਸ਼ੁਦਾ ਕੁੜੀ ਸੀ ਉਹ, ਜਿਸਨੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਭੂਰੇ ਰੰਗ ਦਾ ਸ਼ਾਲ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੇ ਏਧਰ-ਉਧਰ ਦੇਖਿਆ ਪਰ ਬੈਠਣ ਲਈ ਕੋਈ ਜਗ੍ਹਾ ਨਾ ਦਿਸੀ ਤਾਂ ਕਾਊਂਟਰ ਨਾਲ ਲੱਗ ਕੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ।
ਇਕ ਸੁੰਨਸਾਨ ਤੇ ਉਜਾੜ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ, ਰਾਤ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਹਿਰ, ਅਚਾਨਕ ਆਪਣੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਦੀ ਆਮਦ ਕਾਰਨ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਧੱਕ-ਧੱਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮੇਰੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦੇ ਹਾਣ ਦੀ ਸੀ, ਫੇਰ ਵੀ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਉਹ ਇਕ ਔਰਤ ਹੈ ਤੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕਿਉਂ ਆਈ ਹੈ?
ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿਚੋਂ ਠੰਡੀ ਹਵਾ ਦਾ ਇਕ ਬੁੱਲ੍ਹਾ ਆਇਆ ਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਨੰਗੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਸਾਰੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਏਧਰ ਉਧਰ ਮੇਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਤੇ ਰੈਕਾਂ ਵਿਚ ਪਏ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਗਜ਼ ਫੜਫੜਾਉਣ ਲੱਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਵੀ ਜਾਗ ਪਏ ਹੋਣ! ਮੇਰੇ ਜਿਸਮ ਉੱਤੇ ਸਿਰਫ ਕੱਛਾ ਹੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਕਾਹਲ ਨਾਲ ਕਮੀਜ਼ ਗਲ਼ ਵਿਚ ਪਾਈ ਤੇ ਸਿਰਹਾਣੇ ਹੋਠੋਂ ਗਰਮ ਪੈਂਟ ਕੱਢ ਕੇ ਲੱਤਾਂ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਾ ਲਈ, ਫੇਰ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਭੀੜ ਦਿੱਤਾ। ਬਿਸਤਰਾ ਲਪੇਟ ਕੇ ਮੰਜੀ ਨੂੰ ਕੰਧ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਬਿਸਤਰਾ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।
ਮੈ ਜਲੰਧਰ ਡਵੀਜ਼ਨ ਦੇ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉਪਰ ਫਲਾਇੰਗ ਸਟੇਸ਼ਨ ਮਾਸਟਰ ਸਾਂ, ਜਿਸਦੀ ਪੂਰੀ ਇਮਾਰਤ ਦਫ਼ਤਰ ਵਾਲਾ ਇਹੋ ਇਕੋ-ਇਕ ਕਮਰਾ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰ ਸਟਾਫ਼ ਲਈ ਤਿੰਨ ਕੁਆਟਰ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ—ਇਕ ਵਿਚ ਖਲਾਸੀ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਪਿਆਉਣ ਤੇ ਲੈਂਪ ਬਾਲਣ ਵਾਲਾ ਪੋਰਟਰ ਤੇ ਤੀਜਾ ਜਿਹੜਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸੀ, ਖਾਲੀ ਪਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਹੀ, ਮੇਜ਼ ਕੁਰਸੀਆਂ ਪਰ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ, ਮੰਜੀ ਡਾਹ ਲੈਂਦਾ ਸਾਂ। ਇੰਜ ਸਵੇਰੇ ਚਾਰ ਵਜੇ ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਵਲੋਂ ਆ ਕੇ ਜਲੰਧਰ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਗੱਡੀ ਨੂੰ ਪਾਸ ਕਰਨਾਂ ਸੌਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ—ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਦਾ ਟਿਕਟ ਲਈ ਰੌਲਾ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਮੈਂ ਕਾਊਂਟਰ ਸਾਹਮਣੇ ਜਾ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਕੁਝ ਟਿਕਟਾਂ ਕੱਟ ਕੇ ਫੇਰ ਬਿਸਤਰੇ ਵਿਚ ਜਾ ਲੇਟਦਾ। ਪੋਰਟਰ ਹੀ ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਗੱਡੀ ਚੱਲਣ ਦੀ ਹਰੀ ਝੰਡੀ ਦਿਖਾਅ ਆਉਂਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਹੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਸੀ।
ਮੈਂ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਸ ਵਲ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇੱਥੇ ਕੀ ਕਰਨ ਆਈ ਹੈ?
ਉਹ ਬੜੀਆਂ ਘੋਖਵੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਵਲ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਸੇ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਨੂੰਹ-ਧੀ ਹੋਏਗੀ! ਘਰੋਂ ਨੱਸ ਕੇ ਚੱਲੀ ਹੋਏਗੀ ਕਿਤੇ! ਜਲੰਧਰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਗੱਡੀ ਫੜਨੀਂ ਹੋਏਗੀ!
“ਤੂੰ ਕੌਣ ਏਂ ਪੁੱਤਰ?” ਮੈਂ ਕੁਰਸੀ ਉੱਤੇ ਪਏ ਸਰਕਾਰੀ ਰਜਿਸਟਰ ਕਾਊਂਟਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ।
“ਸਰਦਾਰ ਜੀ!” ਉਸਨੇ ਕੰਬਦੀ ਹੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਤਹਾਨੂੰ ਇਹੀ ਦੱਸਣ ਵਾਸਤੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਈ ਆਂ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਆਂ—ਤੁਸੀਂ ਭਗਵੰਤ ਤੇ ਕੁਲਵੰਤ ਦੇ ਦਾਰ-ਜੀ ਓ ਨਾ?”
ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਤ੍ਰਬਕਿਆ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਦੀ ਏ! ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਹੇਲੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦੀ ਇਹ! ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਅਜਨਬੀ ਸੀ।
“ਬੈਠ!” ਮੈਂ ਕੁਰਸੀ ਉਸ ਵਲ ਖਿਸਕਾ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਆਪ ਕੰਬਲ ਦੀ ਬੁੱਕਲ ਮਾਰ ਕੇ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ।
ਉਹ ਛਮ ਛਮ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਕੁਰਸੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਈ। ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਪਾਈਆਂ ਝਾਂਜਰਾਂ ਦੀ ਛਣਕਾਰ ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਸੁਣੀ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਉਸ ਸੰਨਾਟੇ ਵਿਚ ਖਾਸੀ ਉੱਚੀ ਲੱਗੀ ਸੀ।
ਮੈਂ ਖਿੜਕੀ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਬਾਹਰ ਦੇਖਿਆ। ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹਨੇਰਾ ਕਾਫੀ ਸੰਘਣਾ ਸੀ। ਠੰਡੀ ਹਵਾ ਦੇ ਝੋਕਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਮੈਂ ਛੇਤੀ ਦੇਣੇ ਖਿੜਕੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਫੇਰ ਉਸ ਵਲ ਬੇਚੈਨੀ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਕਿ—ਜੋ ਉਹ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਏ, ਝੱਟ ਕਹਿ ਦਏ! ਉਹ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰਾ ਭਾਵ ਸਮਝ ਗਈ ਹੋਏ—ਉਸਨੇ ਪਾਸਾ ਪਰਤ ਕੇ ਮੇਰੇ ਵਲ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਸਰਦੀ ਕਾਰਨ ਸੁੜ-ਸੁੜ ਕਰ ਰਹੀ ਨੱਕ ਨੂੰ ਪੂੰਝਦੀ ਹੋਈ ਬੋਲੀ...:
“ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੀ ਆਂ। ਤੁਹਾਡਾ ਨਾਂ ਸਰਦਾਰ ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਏ ਨਾ...ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ 'ਚੋਂ ਆਏ ਹੋਏ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਓ?”
ਮੈਂ ਚੁੱਪਚਾਪ ਉਸ ਵਲ ਦੇਖਦਾ ਰਿਹਾ। ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਧੜਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਏ! ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਕਾਫੀ ਰਹੱਸਮਈ ਕੁੜੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ ਉਹ।
“ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਦੋਵਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਗੁੰਡੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਗਏ ਸਨ। ਠੀਕ ਏ ਨਾ?”
ਮੈਂ ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਅਚਾਨਕ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਇਹ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ ਕਿ ਕਿਤੇ ਇਹ ਕੁੜੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੋਂ ਹੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਆਈ?
“ਫਸਾਦਾਂ ਦੌਰਾਨ ਤੁਹਾਡੀ ਪਤਨੀ, ਦੋ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਬੁੱਢੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ?”
ਮੈਂ ਫੇਰ ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਬੀਤਿਆ ਹੋਇਆ ਦੁਸ਼ਟ-ਸਮਾਂ ਫੇਰ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੋਲਤਾ ਹੈ। ਪਤਨੀ, ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਬੁੱਢੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਜ਼ਿਕਰ ਉੱਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅੱਥਰੂ ਵਹਿ ਤੁਰੇ। ਮੈਂ ਬੇਚੈਨੀ ਜਿਹੀ ਨਾਲ ਇੱਧਰ ਉਧਰ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰਾਂ ਗੱਡ ਲਈਆਂ। ਇਹ ਕੁੜੀ ਛੇਤੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਸ ਰਹੀ ਕਿ ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ? ਕਿੱਥੋਂ ਆਈ ਹੈ?...ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਿਉਂ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਰਹੀ ਹੈ!
ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਉਹ ਮੁਸਕੁਰਾ ਰਹੀ ਸੀ—ਲੱਗਿਆ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਬੇਬਸੀ ਉੱਤੇ ਮੁਸਕੁਰਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਉਹ ਬੋਲੀ...:
“ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਾਂਗੀ—ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਭਗਵੰਤ ਕੌਰ ਤੇ ਕੁਲਵੰਤ ਕੌਰ ਦੇ ਦਾਰ-ਜੀ ਓ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਗੁੰਡੇ ਤੁਹਾਥੋਂ ਜਬਰਦਸਤੀ ਖੋਹ ਕੇ ਲੈ ਗਏ ਸਨ...ਉਹਨਾਂ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਕੇ ਅੱਧ-ਮੋਇਆ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਸ਼ਾਇਦ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰ ਕੇ ਹੀ ਸੁੱਟ ਗਏ ਸਨ। ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਦੁੱਖ ਭੋਗਣ ਲਈ ਜਿਊਂਦੇ ਬਚ ਗਏ ਕਿ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦਾ ਕੀ ਹਾਲ ਹੋਇਆ ਹੋਏਗਾ! ਤੁਸੀਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਜਲੰਧਰ ਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਰਿਫ਼ੂਜੀ ਕੈਂਪਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਛਾਣਦੇ ਰਹੇ...ਰਿਫ਼ੂਜੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੀ ਚਾਕਰੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ...ਮਿਰਦੁਲਾ ਸਾਰਾ ਭਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਆਸਾਂ ਜੋੜੀ ਰੱਖੀਆਂ—ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬੇਕਾਰ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਫੇਰ ਤੁਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਅਬਲਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ ਵੀ ਦੇਖਣੀਆਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾ ਕੇ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਆਏ ਦਿਨ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਛਪਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।”
ਮੈਂ ਚੁੱਪਚਾਪ ਉਸ ਵਲ ਦੇਖਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਆਪਣੀ ਵਗਦੀ ਹੋਈ ਨੱਕ ਨੂੰ ਪੂੰਝ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਵਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਟਾਂ, ਕਦੀ ਖੱਬਿਓਂ ਤੇ ਕਦੀ ਸੱਜਿਓਂ, ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਉਤਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਤਾਂਹ ਚੁੱਕ ਕੇ ਕੰਨਾਂ ਪਿੱਛੇ ਟੁੰਗ ਲੈਂਦੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਕਾਗਜ਼ ਦੀ ਪੁੜੀ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁੱਠੀ ਵਿਚ ਘੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
“ਲਓ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਇਹ ਹੈਰਾਨੀ ਵੀ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਆਂ ਕਿ ਮੈਂ ਕੌਣ ਆਂ! ਤੁਹਾਡੇ ਬਾਰੇ ਏਨਾ ਕੁਝ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਦੀ ਆਂ!
“ਦਸ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਸ ਸਟੇਸ਼ਟ ਉੱਤੇ ਰਾਤ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਗੱਡੀ ਤੋਂ ਸਾਨਦਾਂ ਵਾਲਾ ਖਿੰਡ ਦਾ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਉਤਰਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਨਵੀਂ ਵਿਆਹੀ ਵਹੁਟੀ ਰੇਸ਼ਮ ਕੌਰ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਏਨੀ ਰਾਤ ਗਏ ਕੋਈ ਯੱਕਾ-ਟਾਂਗਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲ ਸਕਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹ ਰਾਤ ਤੁਹਾਡੇ ਕੁਆਟਰ ਵਿਚ ਬਿਤਾਈ ਸੀ। ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਂਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਪੀਣ ਦੀ ਦਾਅਵਤ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਮੰਨੇ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਮਾਸਟਰ ਤਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਖਾਂਦਾ-ਪੀਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਬੜਾ ਰੰਗੀਲਾ ਤੇ ਮੌਜੀ ਆਦਮੀ ਸੀ। ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਾਫ਼ਤ ਉੱਤੇ ਖ਼ੂਬ ਹੱਸਿਆ ਸੀ। ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਬੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਕੋਲ ਬੈਠੀ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣ ਰਹੀ ਸਾਂ। ਤੁਹਾਡਾ ਪੋਰਟਰ ਆਪਣੀ ਇਕ ਮੁਰਗੀ ਝਟਕ ਕੇ ਭੁੰਨ ਲਿਆਇਆ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਬਦਲੇ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦਸ ਰੁਪਏ ਇਨਾਮ ਤੇ ਪੀਣ ਖਾਤਰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਸ਼ਰਾਬ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।...ਤੇ ਉਹ ਗੁਣਗੁਣਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਕੁਆਟਰ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ।”
ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਤਕੜੇ ਜੁੱਸੇ ਵਾਲਾ ਲੰਮਾਂ ਉੱਚਾ ਸਰਦਾਰ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਸਨੇ ਦਸ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਕੁਆਟਰ ਵਿਚ ਰਾਤ ਬਿਤਾਈ ਸੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਾਨਦਾਂ ਵਾਲਾ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕਲੱਕਤੇ ਵਿਚ ਉਸਦੀਆਂ ਕੁਝ ਬਸਾਂ ਵੀ ਚਲਦੀਆਂ ਨੇ। ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਘੁੰਡ ਵਿਚ ਲਿਪਟੀ ਹੋਈ ਇਕ ਔਰਤ ਵੀ ਸੀ—ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਦਾ ਨਾਂ ਰੇਸ਼ਮ ਕੌਰ ਹੀ ਹੋਏ! ਪਰ ਉਸਦਾ ਤੇ ਇਸ ਕੁੜੀ ਦਾ ਆਪਸ ਵਿਚ ਕੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਏ ਜਿਹੜੀ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠੀ ਉਸ ਰਾਤ ਦੀ ਘਟਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਦਹੁਰਾ ਰਹੀ ਸੀ?
“ਮੈਂ ਰੇਸ਼ਮ ਕੌਰ ਆਂ। ਮੇਰਾ ਘੁੰਡ ਕੱਢਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦਿਨ ਮੈਨੂੰ ਦੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕੇ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਘੁੰਡ ਚੁੱਕ ਦਿੱਤੇ ਨੇ। ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਆਹੀ ਹੋਈ ਵਹੁਟੀ ਨਹੀਂ ਸਾਂ, ਉਸਨੇ ਜਬਰਦਸਤੀ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਬਿਠਾਅ ਲਿਆ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਰੇਸ਼ਮ ਕੌਰ ਨਾਂ ਵੀ ਉਸੇ ਦਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਏ। ਉਹਨੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਬੜੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਆਪਣੇ ਬੀਤੇ ਹੋਏ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਵਾਂ ਮੈਂ—ਪਰ ਮੈਂ ਕਦੀ ਰੇਸ਼ਮ ਕੌਰ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕੀ, ਹਮੀਦਾ ਹੀ ਰਹੀ, ਉਮਰ ਦੀਨ ਸਕੂਲ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਧੀ!
“ਸਰਦਾਰ ਜੀ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੈਰਾਨੀ ਭਰੀ ਹੋਈ ਏ—ਸ਼ਾਇਦ ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਸੱਚ ਏ—ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਯਕੀਨ ਕਰਨਾਂ ਮੈਂ ਹੀ ਉਹ ਰੇਸ਼ਮ ਕੌਰ ਸਾਂ ਤੇ ਮੈਂ ਹੀ ਹੁਣ ਹਮੀਦਾ ਆਂ—ਜਿਹੜੀ ਪੰਜ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਰੇਸ਼ਮ ਕੌਰ ਦੇ ਘੁੰਡ ਦੀ ਕੈਦ ਵਿਚੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਈ ਆਂ!
“ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅੱਬਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਸਤੇ ਆਈ ਸਾਂ। ਕਲੱਕਤੇ ਵਰਗੇ ਦੂਰ ਦਰਾਜ਼ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚੋਂ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਅੱਬਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ, ਜਿਹੜੇ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਮੈਂ ਸਮਝਦੀ ਸਾਂ ਕਿ ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੋਂ ਮੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਨੇ, ਇਸ ਪਿੰਡ ਸਾਨਦਾਂ ਵਾਲਾ ਵਿਚ।
“ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੈਂ ਹੀ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰਕੇ ਲਿਆਈ ਸਾਂ ਇੱਥੇ। ਉਹ ਆਉਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਥਾਨੇਦਾਰ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਕਲੱਕਤੇ ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਲੁਕਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਖੁਆ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ—ਪਰ ਉਹ ਥਾਨੇਦਾਰ ਬੜਾ ਲਾਲਚੀ ਸੀ, ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਇਹ ਧਮਕੀ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਸਦੀ ਰੇਸ਼ਮ ਕੌਰ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਭਿਜਵਾ ਦਏਗਾ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਪਿੰਡ ਛੱਡ ਕੇ ਕਲੱਕਤੇ ਵਿਚ ਬੱਸਾਂ ਪਾ ਲਈਆਂ ਸਨ। ਮੈਂ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰੀ ਪਿੰਡ ਜ਼ਰੂਰ ਲੈ ਚੱਲੋ—ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਅੱਬਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਏਂ।
“ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਰੀ ਮੈਂ ਉਹਨਾ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਦੇ ਗਰਾਊਂਡ ਵਿਚ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਡਰਿੱਲ ਕਰਵਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਸਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੋਟੀ ਲੈ ਕੇ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੀ ਸਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਸੀ...'ਮਾਰਚ!' ਤੇ ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਸਕੂਲੀ-ਬੱਚੇ ਲੈਫ਼ਟ ਰਾਈਟ, ਲੈਫ਼ਟ ਰਾਈਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮਾਰਚ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਵੀ ਉਸ ਖੇਡ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚੋਂ ਹੋ ਕੇ ਆਈ ਆਂ...ਉੱਥੇ ਜਾਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹੀ ਅੱਜ ਰਾਤੀਂ ਮਿਲਿਆ ਸੀ ਮੈਨੂੰ। ਉਸ ਸੁੰਨਸਾਨ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਅੱਜ ਵੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅੱਬਾ ਤੇ ਉਸਦੀ ਵਿਸਲ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਦੀ ਰਹੀ ਆਂ। ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ, ਇਸ ਘੁੱਪ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ, ਲੈਫ਼ਟ ਰਾਈਟ, ਲੈਫ਼ਟ ਰਾਈਟ ਕਰਾਉਂਦੇ ਫਿਰਦੇ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਮੇਰੇ ਪੈਰ ਗੱਡੇ ਗਏ—ਜਿੱਥੇ ਮੇਰੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚੋਂ ਰੋਟੀ ਵਾਲਾ ਡੱਬਾ ਛੁੱਟ ਕੇ ਡਿੱਗਿਆ ਸੀ; ਜਿੱਥੇ ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਮੇਰੀ ਚੀਕ ਨਿਕਲ ਗਈ ਸੀ; ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਅੱਬਾ ਦੀ ਛਾਤੀ ਵਿਚ ਇਕ ਤੇਜ਼ ਧਾਰ ਨੇਜੇ ਤੇ ਲਿਸ਼ਕਦੀ ਹੋਈ ਕਿਰਪਾਨ ਨੂੰ ਧਸਦਿਆਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ; ਮੈਂ ਅਣਗਿਣਤ ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਡਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਭੇਡਾਂ ਵਾਂਗ ਇੱਧਰ-ਉਧਰ ਭੱਜਦਿਆਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ ਤੇ ਜਿੱਥੋਂ ਮੈਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਦੋ ਗੁੰਡੇ ਸਰਦਾਰ ਕੋਲ ਲੈ ਗਏ ਸਨ ਤੇ ਇਕ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।...ਤੇ ਫੇਰ ਉੱਥੋਂ ਮੈਨੂੰ ਕਲੱਕਤੇ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਹਮੀਦਾ ਤੋਂ ਰੇਸ਼ਮ ਕੌਰ ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।...ਮੈਂ ਉਸ ਹਮੀਦਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਭੁੱਲ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਅਜੇ ਤਕ ਇਕ ਵੀ ਸੁਪਨਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ...”
ਤੇ ਹਮੀਦਾ ਹੁਭਕੀਂ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਫੇਰ ਰੋਂਦੀ ਹੋਈ ਹੀ ਬੋਲੀ, “ਅੱਜ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅੱਬਾ ਨੂੰ ਬੜੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਮਾਰੀਆਂ...ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ ਆਂ, ਸਿਰਫ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਸਤੇ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਪੀ.ਟੀ. ਕਰਵਾਉਣ ਵਿਚ ਰੁੱਝੇ ਰਹੇ। ਸਰਦਾਰ ਜੀ! ਜੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਅੱਬਾ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਵਾਂ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਬੁਰਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨੋਗੇ? ਤੁਸੀਂ ਭਗਵੰਤ ਤੇ ਕੁਲਵੰਤ ਦੇ ਦਾਰ-ਜੀ ਓ! ਭਗਵੰਤ, ਕੁਲਵੰਤ ਤੇ ਹਮੀਦਾ ਇਕੋ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਈਆਂ ਨੇ। ਇਸਲਾਮੀ ਰਾਜ ਤੇ ਲੋਕ ਰਾਜ ਦੋਵਾਂ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਅਗਵਾਹ ਹੋਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ, ਲੁੱਟ ਦਾ ਮਾਲ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ। ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ਵਤਾਂ ਖਾ ਕੇ ਚੁੱਪ ਰਹੇ—ਅਸੀਂ ਮਜਲੂਮ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਾਜਾਇਜ ਕਮਾਈ ਦਾ ਸਾਧਨ ਜੋ ਸਾਂ...ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਦੋਜਖ਼ ਵਿਚੋਂ ਕਿਉਂ ਕੱਢਦੇ? ਪਰ ਅੱਜ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਇੰਤਕਾਮ ਲੈ ਲਿਆ ਏ। ਇੰਨੇ ਚਿਰ ਦੀ ਇਸੇ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਸਾਂ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰੀ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵਾਂ, ਜਿੱਥੋਂ ਅਗਵਾਹ ਕਰ ਲਈ ਗਈ ਸਾਂ। ਜਿੱਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਮੇਰੀ ਪਤ ਲੁੱਟੀ ਸੀ। ਅੱਜ—”
“ਅੱਜ ਕੀ ਹੋਇਆ?” ਮੈਂ ਘਬਰਾ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ।
ਉਹ ਅਜੀਬ ਜਿਹਾ ਵਹਿਸ਼ੀ ਹਾਸਾ ਹੱਸੀ, “ਅੱਜ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ੂਰਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਸੰਵਾਅ ਦਿੱਤਾ ਏ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਫਤਹਿ ਕੀਤਾ ਸੀ।...ਦੇਖੋ ਇਹ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਕੀ ਏ?—ਇਹ ਉਹੀ ਜ਼ਹਿਰ ਏ, ਜਿਹੜਾ ਮੈਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਕੁ ਬਚਾਅ ਲਿਆ ਏ।”
“ਤੂੰ ਬਦਲਾ ਲੈ ਲਿਆ—ਚੰਗਾ ਕੀਤਾ।” ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ। ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਸੀ।
“ਹਾਂ, ਅੱਬਾ ਜੀ! ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਇਹੋ ਉਮੀਦ ਸੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਵੋਗੇ। ਮੈਨੂੰ ਝਿੜਕੋਗੇ ਨਹੀਂ। ਹਿਰਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਗਲ਼ਾ ਨਹੀਂ ਘੁੱਟ ਦਿਓਗੇ।”
“ਨਹੀਂ ਮੈਂ ਇੰਜ ਹਰਗਿਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ! ਪਰ ਪੁੱਤਰ ਹੁਣ ਤੂੰ ਜਾਏਂਗੀ ਕਿੱਥੇ?”
“ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ...ਇੱਥੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਕੇ ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਾਂਗੀ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਏਗਾ ਤੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਲੱਭਦੇ ਹੋਏ ਇੱਥੇ ਆਉਣਗੇ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੱਸਦਿਆਂ-ਹੱਸਦਿਆਂ ਇਹ ਪੁੜੀ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਪਾ ਲਵਾਂਗੀ।...ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾ ਸਾਹਮਣੇ ਫੁਰ-ਰ ਕਰਕੇ ਉੱਡ ਜਾਵਾਂਗੀ।”
ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਖਿੜ-ਖਿੜ ਕਰਕੇ ਹੱਸਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਅੰਤਾਂ ਦਾ ਭੋਲਾਪਨ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਪਿੱਛੇ ਇਕ ਦਿਲ ਹਿਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਵਹਿਸ਼ਤ ਵੀ ਛਿਪੀ ਹੋਈ ਸੀ।
ਮੈਂ ਕੰਧ ਘੜੀ ਵਲ ਦੇਖਿਆ। ਚਾਰ ਵੱਜਣ ਵਾਲੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਗੱਡੀ ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੋ ਚੱਲਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਖਿੜਕੀ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਬਾਹਰ ਦੇਖਿਆ—ਦੂਰੋਂ ਕੋਈ ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ ਖੰਘਦਾ ਹੋਇਆ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਕਾਹਲ ਨਾਲ ਟਿਕਟਾਂ ਵਾਲੀ ਅਲਮਾਰੀ ਖੋਲ੍ਹੀ, ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਟਿਕਟ ਕੱਢ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਮਸ਼ੀਨ ਵਿਚ ਨੱਪਿਆ, ਖਟਾਕ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਉਸ ਉੱਤੇ ਅੱਜ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਪੈ ਗਈ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਫੜਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਬੋਲਿਆ, “ਕੁਝ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਗੱਡੀ ਆ ਰਹੀ ਏ, ਜਿਹੜੀ ਤੈਨੂੰ ਜਲੰਧਰ ਲੈ ਜਾਏਗੀ। ਤੂੰ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਚਲੀ ਜਾਈਂ...ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਭੇਜ ਦਏਗਾ।”
“ਮੈਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾ ਕੇ ਕੀ ਕਰਾਂਗੀ? ਉੱਥੇ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸੀ।”
“ਪਰ ਤੂੰ ਅਜੇ ਇਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੰਮ ਹੋਰ ਕਰਨਾ ਏਂ ਪੁੱਤਰ! ਅਹਿ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਜਿਹੜਾ ਜ਼ਹਿਰ ਬਚਿਆ ਏ ਨਾ...ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖੀਂ। ਜਦੋਂ ਉੱਥੇ ਜਾਏਂ ਤਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਮੀਆਂ ਵਾਲੀ ਜਾਈਂ—ਉੱਥੋਂ ਪੁੱਛ ਕੇ ਮੀਆਂ ਵਾਲੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਰੋਖੜੀ ਜਾਈਂ। ਉੱਥੇ ਵੀ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਵਰਗਾ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਰਹਿੰਦਾ ਏ। ਉਸਦੀ ਇਕ ਵੱਡੀ ਸਾਰੀ ਹਵੇਲੀ ਏ, ਉਸ ਵਿਚ ਮੇਰੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਮਾਸੂਮ ਬੱਚੀਆਂ ਕੈਦ ਨੇ—ਇਹ ਜ਼ਹਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦੇਈਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦੇਈਂ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਬਦਨਸੀਬ ਪਿਓ ਇਸ ਉਜਾੜ ਬੀਆਬਾਨ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਏ। ਤੇਰੇ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਂ ਹਰੇਕ ਗੱਡੀ ਉੱਤੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਾਂਗਾ।"
-------------------------------------------------------------
ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀ :
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ
ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਦੀ ਇਸ਼ਕ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ! ਪਰ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਘਟਨਾ ਜਾਂ ਕਿੱਸਾ ਮੇਰੇ ਇਲਮ ਵਿਚ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਦਾ ਮੈਂ ਹੋਸ਼ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੈ—ਘਰੇ ਤੇ ਬਾਹਰ, ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ਕਦੀ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਬੇਹੂਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਕਰਦਿਆਂ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੌਲੀ-ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਏਨੀ ਹੈਰਾਨੀ-ਜਨਕ ਜਾਂ ਸੰਜੀਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉੱਤੇ ਪਰਦੇ ਪਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਣਗੇ। ਉਹ ਬੇਹੱਦ ਰਹਿਮ-ਦਿਲ, ਹਮਦਰਦ, ਮਿਲਣ-ਸਾਰ ਤੇ ਏਨੇ ਹਸਮੁਖ ਆਦਮੀ ਸਨ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਇਕ ਵਾਰੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਲੈਂਦਾ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨਾ ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਬੁਰਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਦੀ ਮਿਹਣਾ-ਉਲਾਂਭਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਪਰਾਈ ਔਰਤ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਕਦੀ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸੁਣੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਛਿਪੇ ਕਿਸੇ ਕਾਲੇ ਕੋਨੇ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਹੋਏ। ਹਾਂ, ਇਕ ਵਾਰੀ, ਸਿਰਫ ਇਕੋ ਵਾਰੀ ਉਹਨਾਂ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਸੀ—“ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਦੇ ਗਜ ਗਜ ਲੰਮੇਂ ਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਸ ਚੰਦਰੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਸਬੱਬ ਨਾਲ ਝੜ ਗਏ ਸਨ।”
ਜੇ ਇਸ ਵਾਕ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਅੰਦਰ ਛਿਪੀ ਗੁੱਝੀ ਇਸ਼ਕ ਮਿਜਾਜ਼ੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੋਏ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਹ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਯਕੀਨਨ ਹੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਜਨਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਹਸਾਉਣ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਾਮਯਾਬ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਇਹ ਗੱਲ ਮੇਰੀ ਅਕਲ ਵਿਚ ਆ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਕਿਸੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਵਾਲਾਂ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰਦੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੁਸੀਨ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਕੋਈ ਮਜ਼ੇਦਾਰ ਗੱਲ ਵੀ ਕਹਿ ਦਿੰਦੇ—ਇਸ ਨੂੰ ਵੀ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਨਾਰਮਲ ਮੋਹ-ਭਰਿਆ ਰਵੱਈਆਂ ਹੀ ਕਹਾਂਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਭਰਪੂਰ ਸਲੂਕ ਦੀ ਝਲਕ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਇਕ ਅਲਮਾਰੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਤੇ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜ਼ਿੰਦਰਾ ਲਾ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਲੜਕਪਨ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਜਿਹਨਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਸੀ—ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਅਲਮਾਰੀ ਵਿਚ ਭਰੇ ਰਹੱਸ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।...ਤੇ ਇਕ ਦਿਨ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਗ਼ੈਰਮੌਜ਼ੂਦਗੀ ਵਿਚ ਮੌਕਾ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਪੇਚਕਸ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਜ਼ਿੰਦਰਾ ਖੋਲ੍ਹ ਲਿਆ ਤੇ ਧੜਕਦੇ ਹੋਏ ਦਿਲ ਨਾਲ ਇਕ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਨਰੀਖਣ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਕੁਝ ਤਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਸਨ—ਗੀਤਾ, ਰਾਮਾਇਣ, ਕਿੱਸਾ ਪੂਰਨ ਭਗਤ ਵਗ਼ੈਰਾ। ਕੁਝ ਨਾਵਲ ਸਨ—ਟੈਗੋਰ, ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਤੇ ਦੇਵਕੀ ਨੰਦਨ ਖੱਤਰੀ ਵਰਗੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ। ਇਕ ਹੋਰ ਨਾਵਲ (ਜਿਸਦੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ) ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਟਾਈਟਲ ਬੜਾ ਅਸ਼ਲੀਲ ਸੀ ਤੇ ਇਕ ਕਿਤਾਬ ਔਰਤ ਤੇ ਮਰਦ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸੇ ਮੈਂ ਡਰਦਿਆਂ ਡਰਦਿਆਂ ਤੇ ਜਲਦੀ ਜਲਦੀ ਪੜ੍ਹ ਗਿਆ ਸਾਂ। ਪੁਰਾਣੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੇ ਕਈ ਬੰਡਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਤੇ ਕਈ ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਛਪੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ, ਲੋਕ ਮਾਨਯ ਤਿਲਕ, ਨਹਿਰੂ, ਮੌਲਾਨਾ ਸ਼ੌਕਤ ਅਲੀ, ਮੌਲਾਨਾ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਵਰਗੇ ਕਈ ਲੀਡਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸਨ। ਇਕ ਤਸਵੀਰ ਹੋਰ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਹੱਥ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀ ਪੜ੍ਹਨੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖਣੇ, ਅਪਰਾਧ ਐਲਾਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਜਿਸਟਰ ਪਏ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸਨ। ਇਕ ਡੱਬੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੇਗੇਟਿਵ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਕਾਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਇਕ ਇਕ ਪੀਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਚਾਨਣ ਸਾਹਮਣੇ ਕਰਕੇ ਦੇਖਦਾ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਇਕ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸੀ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਵੱਡੀ ਸਾਰੀ ਤਸਵੀਰ ਸਾਡੇ ਡਰਾਇੰਗ ਰੂਮ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਟੰਗੀ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਨਕਲੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਾਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਗੰਦਗੀ ਤੇ ਧੂੜ ਦੀ ਮੋਟੀ ਪਰਤ ਨਾਲ ਬਦਰੰਗ ਹੋਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਕ ਨੇਗੇਟਿਵ ਵਿਚ ਕਈ ਮੁੰਡੇ ਖੜ੍ਹੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ, ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਹੀ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਦੋਸਤ ਹੋਣਗੇ। ਇਕ ਹੋਰ ਨੇਗੇਟਿਵ ਵਿਚ ਇਕ ਘੋੜਾ ਖੜ੍ਹਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ—ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਜਾਣਦਾ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਘੋੜੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਹੋਣ!
ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਅਚਾਨਕ ਮੇਰੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਇਕ ਸਭਿਅ ਜਨਾਨੀ ਨਾਲ ਹੋਈ, ਜਿਸਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਸੈਟ ਸਨ ਤੇ ਤਿੰਨ ਧੀਆਂ ਉਤਰੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਆਪ ਆਪਣੇ ਨੌਜਵਾਨ ਪੋਤੇ ਨਾਲ, ਜਿਹੜਾ ਆਈ.ਟੀ.ਆਈ. ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ—ਕਿਰਾਏ ਦੇ ਇਕ ਮਕਾਨ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਗਲੀ ਵਿਚ ਸੀਵਰੇਜ ਪਾਈਪ ਵਿਛਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਮਹਿਕਮੇ ਵੱਲੋਂ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀਂ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕਿਤੇ ਸੀਵਰੇਜ ਪਾਈਪ ਸਪਲਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਫੈਕਟਰੀ ਰੱਦੀ ਮੈਟੀਰੀਅਲ ਦੇ ਪਾਈਪ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਪਲਾਈ ਕਰ ਰਹੀ! ਉੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਤੋਂ ਧੁੱਪ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਾ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰੋਂ ਇਕ ਕੁਰਸੀ ਚੁੱਕ ਲਿਆਈ ਸੀ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਬੈਠ ਜਾ ਪੁੱਤਰ! ਇੰਜ ਖੜ੍ਹਾ-ਖੜ੍ਹਾ ਥੱਕ ਜਾਏਂਗਾ।”
ਚਿੱਟੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੀ, ਦਰਮਿਆਨੇ ਕੱਦ ਦੀ, ਗੋਰੀ-ਚਿੱਟੀ ਉਸ ਬੁੱਢੀ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਲੱਗੀ ਸੀ ਤੇ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਮੁਸਕੁਰਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਪਾਣੀ ਵੀ ਲਿਆਉਣੀ ਆਂ, ਤੇਰੇ ਲਈ—ਫਰਿਜ ਦਾ ਠੰਡਾ ਪਾਣੀ।”
ਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਂਹ ਨਾਂਹ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਹ ਲੰਗੜਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਣ ਵਾਸਤੇ ਅੰਦਰ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਹੀ ਮੇਰਾ ਇਕ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕੁਝ ਪੁੱਛਣ ਵਾਸਤੇ ਆਇਆ ਸੀ ਤੇ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਦਫ਼ਤਰ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੇ ਸੀਵਰੇਜ ਪਾਇਪਾਂ ਦੀ ਕਈ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਇਕ ਫਾਇਲ ਲੱਭ ਕੇ ਮੇਰੇ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦੇਣ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਸਾਂ, ਜਿਸ ਫੈਕਟਰੀ ਦੇ ਕਈ ਲੱਖ ਮੀਟਰ ਦੇ ਪਾਈਪਾਂ ਦੇ ਟੈਂਡਰ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਮਾਲ ਸਾਡੇ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਡੀਪੂ ਨੂੰ ਸਪਲਾਈ ਕੀਤਾ ਸੀ ਤੇ ਜਿਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪਾਈਪ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਸਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਗੋਦਾਮਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਵਗ਼ੈਰਾ ਵੀ ਪਤਾ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਨੇ। ਇਹ ਕੰਮ ਉਂਜ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਤਾਂ ਬਹੁਤਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦਾ, ਪਰ ਸੀ ਇਹ ਟੇਢਾ ਹੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਵਧੇਰੇ ਲੋਕ ਇੱਥੋਂ ਟਰਾਂਸਫਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣਗੇ ਤੇ ਕੁਝ ਰਿਟਾਇਰਡ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣਗੇ। ਫੇਰ ਵੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਕਾਰਵਾਈ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪਾਉਣੀ ਹੀ ਪੈਣੀ ਸੀ!
ਉਹ ਮਿਹਰਬਾਨ ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਿਰਫ ਠੰਡਾ ਪਾਣੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਨਾਸ਼ਤਾ ਵੀ ਲੈ ਆਈ ਸੀ ਤੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਕੇ ਹੀ ਆਪਣੀ ਗਲੀ ਦੀ ਮੰਦੀ ਹਾਲਤ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ, “ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਰੋਜ਼ ਈ ਪਾਣੀ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਏ—ਕਦੀ ਨਾਲੀਆਂ ਦਾ ਤੇ ਕਦੀ ਮੀਂਹ ਦਾ! ਹੁਣ ਕਈ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਇਹ ਮੋਈ ਪਾਈਪ ਈ ਟੁੱਟੀ ਪਈ ਏ ਪੁੱਤਰ! ਸਾਡਾ ਤਾਂ ਮੱਛਰਾਂ ਨੇ ਬੁਰਾ ਹਾਲ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਏ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਊਸਪਲਟੀ ਵਾਲੇ ਕਿੱਥੇ ਮਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ—ਕੋਈ ਖ਼ਬਰ ਈ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ! ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੱਸਦੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ, ਪੁੱਤਰ—ਉੱਥੇ ਜਿੰਨਾਂ ਟੈਕਸ ਸਰਕਾਰ ਲੈਂਦੀ ਏ, ਖ਼ਰਚ ਵੀ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਏ, ਗਲੀਆਂ ਤੇ ਸੜਕਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ 'ਤੇ।”
ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੁਹਾਡੀ ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਇੰਜ ਲੱਗਦਾ ਏ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਉਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਓ—ਮੁਲਤਾਨ ਵਗ਼ੈਰਾ ਦੇ?”
ਅਚਾਨਕ ਉਹ ਖਿੜ-ਪੁੜ ਗਈ ਤੇ ਬੋਲੀ, “ਹਾਂ, ਪੁੱਤਰ ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਓਧਰ ਦੀ ਆਂ। ਤੂੰ ਠੀਕ ਪਛਾਣਿਆ ਏਂ। ਹਾਂ, ਇਕ ਗੱਲ ਮੈਂ ਵੀ ਕਹਾਂ—ਤੇਰੀ ਸੂਰਤ ਤੇ ਚਿਹਰਾ ਮੋਹਰਾ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਏ ਮੈਨੂੰ। ਬੜਾ ਹੀ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ—ਪਰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਕਿਸ ਵਰਗਾ! ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਆਂ ਤਾਂ ਨਾਂ ਹੋਰ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਇਸ ਉਮਰ ਵਿਚ ਚੇਤਾ ਵੀ ਤਾਂ ਮੋਇਆ ਬੜਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਏ।”
ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, “ਅਸੀਂ ਵੀ ਜੀ, ਉਧਰ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਆਂ। ਪਰ ਹੁਣ ਤਾਂ ਜੀ, ਤੀਹ ਸਾਲ ਦੇ ਏਧਰ ਈ ਰਹਿ ਰਹੇ ਆਂ।”
ਤੇ ਫੇਰ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਪਿੰਡ ਬਾਰੇ ਵੀ ਦੱਸਿਆ। ਅਹਿਜੇ ਮੌਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗਵਾਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਕੜੀਆਂ ਲੱਭਣ ਲਈ ਬੜੀਆਂ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ।
“ਅੱਛਾ! ਤੂੰ ਲਾਜਵੰਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਏਂ! ਉਹ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਬੜੀ ਪੱਕੀ ਸਹੇਲੀ ਸੀ। ਸਾਡਾ ਬਚਪਨ ਤੇ ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਕਾਫੀ ਸਾਰਾ ਸਮਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਦਾ ਬੀਤਿਆ ਸੀ—ਜਦ ਤਕ ਸਾਡੇ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਸਨ ਹੋ ਗਏ। ਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਦੇ ਭੁੱਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ ਕਿ ਸਾਡੀਆਂ ਬਾਰਾਤਾਂ ਵੀ ਇਕੋ ਦਿਨ, ਇਕੋ ਗਲੀ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਸਨ ਤੇ ਦੋਵਾਂ ਦੀਆਂ ਡੋਲੀਆਂ ਵੀ ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਗਈਆਂ ਸਨ।”
ਉਸਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਪੂਰੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਇਕੋਸਾਹ ਵਿਚ ਕਹਿ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਤੇ ਫੇਰ ਉਠ ਕੇ ਮੇਰਾ ਸਿਰ ਵੀ ਚੁੰਮ ਲਿਆ ਸੀ, “ਤੂੰ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਭਾਣਜਾ ਨਿਕਲਿਆ—ਮੇਰੇ ਬਚਪਨ ਦੀ ਸਹੇਲੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ!” ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਿਚਮਿਚੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਭਰ ਆਏ ਅੱਥਰੂ ਆਪਣੀ ਧੋਤੀ ਦੇ ਪੱਲੇ ਨਾਲ ਪੂੰਝੇ ਸਨ।
ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਗਲੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਕ ਸਬਜ਼ੀ ਵਾਲਾ ਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਰੱਦੀ ਖਰੀਦਣ ਵਾਲਾ ਆਇਆ। ਉਸਦੇ ਆਂਢ-ਗੁਆਂਢ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਔਰਤਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸਬਜ਼ੀ ਖਰੀਦਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ ਤੇ ਕੁਝ ਪੁਰਾਣੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਦੀ, ਖਾਲੀ ਪੀਪੀਆਂ ਤੇ ਡੱਬੇ ਤੇ ਖਾਲੀ ਬੋਤਲਾਂ ਵੇਚਣ ਆ ਗਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਾਵਾਂ-ਰੌਲੀ ਦੇ ਬਾਵਜ਼ੂਦ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਕਦੀ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ-ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਤੇ ਨਿੱਤ ਨਵੇਂ ਭਾਵਾਂ ਉੱਤੇ, ਕਦੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਧ ਗਈਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਤੇ ਰੱਦੀ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਭਾਅ ਉੱਤੇ। ਇਹ ਮਸਲੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਇਕ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਦੇ ਮਸਲੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਉਪਰ ਅਜਿਹੇ ਤਬੁਸਰੇ ਕਰਨ ਦਾ ਉਸਦਾ ਸੁਭਾਅ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਸਨੇ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਚੱਲ ਕੇ ਬੈਠਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸਦੇ ਪੋਤੇ ਰਾਜੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਟੈਕਨੀਕਲ ਕਿਤਾਬਾਂ ਇਕ ਅਲਮਾਰੀ ਵਿਚ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਸਜਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਇਕ ਕੈਰਮ ਬੋਰਡ, ਕ੍ਰਿਕਟਬੈਟ ਤੇ ਬਾਲ, ਤੇ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਫੈਮਿਲੀ ਐਲਬਮਾਂ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਕਹਿਣ ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਫੈਮਿਲੀ ਐਲਬਮ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਧੀਆਂ, ਨੂੰਹਾਂ, ਜਵਾਈਆਂ ਤੇ ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ ਕਈ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰੰਗੀਨ ਤਸਵੀਰਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਵੀ ਵਿਹਲੀ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਬੈਠੀ ਸੀ—ਉਹ ਆਪਣੀ ਐਨਕ ਵੀ ਚੁੱਕ ਲਿਆਈ ਸੀ ਤੇ ਉਸਦੇ ਧੁੰਦਲੇ ਸ਼ੀਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧੋਤੀ ਦੇ ਪੱਲੇ ਨਾਲ ਪੂੰਝਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਬੋਲੀ ਸੀ, “ਤੇਰੀ ਸ਼ਕਲ ਤੇਰੇ ਪਿਓ ਨਾਲ ਬੜੀ ਮਿਲਦੀ ਏ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਤਾਂਹੀਤਾਂ ਮੈਂ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸਾਂ ਕਿ ਤੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਏਨਾ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਕਿਉਂ ਲੱਗਦਾ ਏ! ਪਰ ਇਹ ਕਿੰਨੀ ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਏ ਕਿ ਏਨੇ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਅਚਾਨਕ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਦੀ ਯਾਦ ਤਾਜ਼ਾ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਮਿਲ ਪਿਆ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਕਦੀ ਸੋਚਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ!”
“ਸੋਚਿਆ ਤਾਂ ਕਦੀ ਮੈਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਂਟੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਏਨੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋਵੋਗੇ, ਜਿਹੜੇ ਹੁਣ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ!”
“ਸਿਰਫ ਜਾਣੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਏਨੀ ਨੇੜੇ ਸਾਂ ਕਿ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ। ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਤੇ ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਦੁੱਧ ਚੋਣ ਵੀ ਇਕੱਠੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਾਲੇ ਭਾਈਆਂ ਦੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਵੀ ਇਕੱਠੀਆਂ ਪੜ੍ਹਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਸਾਂ। ਕਦੀ ਕਦੀ ਅਸੀਂ ਇਕੋ ਫੱਟੀ ਉੱਤੇ ਲਿਖਣ ਬੈਠ ਜਾਂਦੀਆਂ—ਇਕ ਪਾਸਾ ਉਹ ਲਿਖ ਲੈਂਦੀ ਤੇ ਦੂਜਾ ਪਾਸਾ ਮੈਂ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਭੈਣ ਜੀ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਉਸੇ ਫੱਟੀ ਨਾਲ ਕੁੱਟ ਪੈਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ!” ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਈ ਉਹ ਹੱਸ ਪਈ। ਫੇਰ ਬੋਲਣ ਲੱਗੀ, “ਤੇ ਤੇਰਾ ਪਿਓ ਸੀ ਨਾ—ਸਾਗਰ! ਹਾਂ, ਸਾਗਰ ਚੰਦ ਹੀ ਤਾਂ ਨਾਂ ਸੀ ਉਸਦਾ! ਉਹ ਆਪਣੀ ਚਿੱਤਕਬਰੀ ਘੋੜੀ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਰੋਜ਼ ਸਾਡੀ ਗਲੀ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਾ। ਘੋੜੀ ਦੌੜਾਉਣ ਦਾ ਬੜਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ ਉਸਨੂੰ। ਤੇ ਸਾਡੀ ਗਲੀ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਪੂਰੀ ਸਪੀਡ ਨਾਲ ਘੋੜੀ ਭਜਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਲੰਘਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਦੌੜ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੋਏ! ਉਸਦੀ ਘੋੜੀ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆ-ਉੱਚੀਆਂ ਟਾਪਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਲਾਜਵੰਤੀ ਤੇ ਮੈਂ ਤਾਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਡਰ ਕੇ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਾਂ ਇਕ ਦੂਜੀ ਨਾਲ ਚਿਪਕ ਕੇ ਖਲੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਾਂ—ਇੰਜ ਬਿਲਕੁਲ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਘੋੜੀ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਚੜ੍ਹਾ ਦਏਗਾ!”
ਉਸਨੇ ਹੁਣ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਘੁੱਟ ਕੇ ਬੰਦ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਤੇ ਬੋਲੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ—“ਤੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਇੰਜ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸਦੀ ਘੋੜੀ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਆ ਚੜ੍ਹੀ—ਲਾਜਵੰਤੀ ਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਦਿਨ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅਲਮੋਨੀਅਮ ਦੇ ਤਸਲੇ ਉਲਟੇ ਕਰਕੇ ਸਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖੀ ਤੁਰੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਾਂ ਕਿ ਅਚਾਨਕ ਸਾਡੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਘੋੜੀ ਦੀਆਂ ਟਾਪਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਪਈ...ਘਬਰਾ ਕੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਤਸਲਿਆਂ ਸਮੇਤ ਮੂਧੇ ਮੂੰਹ ਜਾ ਡਿੱਗੀਆਂ। ਲਾਜਵੰਤੀ ਤਾਂ ਵਾਲ-ਵਾਲ ਬਚ ਗਈ ਤੇ ਮੇਰੀ ਇਕ ਲੱਤ ਟੁੱਟ ਗਈ। ਸਾਗਰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਘੋੜੀ ਉੱਤੇ ਲੱਦ ਕੇ ਡਾਕਟਰ ਕੋਲ ਲੈ ਗਿਆ। ਮੇਰੀ ਲੱਤ ਉੱਤੇ ਖਪਚੀਆਂ ਬੰਨ੍ਹਵਾਈਆਂ ਤੇ ਪਟੀਆਂ ਕਰਾਈਆਂ ਤੇ ਘੋੜੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਅ ਕੇ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਸਾਡੇ ਘਰ ਵੀ ਛੱਡ ਗਿਆ...ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਏ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਖ਼ੂਬ ਕੋਸੀਆਂ-ਕਰਾਰੀਆਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਸਨ ਤੇ ਫੇਰ ਕਦੀ ਗਲੀ ਵਿਚੋਂ ਨਾ ਲੰਘਣ ਦੀ ਤਾੜਨਾਂ ਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਸਦਾ ਕਸੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ—ਸਗੋਂ ਗਲਤੀ ਸਾਡੀ ਆਪਣੀ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਭਲਾ ਤਸਲਿਆਂ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਢਕ ਕੇ ਤੁਰ ਹੀ ਕਿਉਂ ਰਹੀਆਂ ਸਾਂ? ਪਰ ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਸਾਡੀ ਗਲੀ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਉਸਨੇ—ਬਸ ਇਕੇ ਵਾਰੀ ਗਲੀ ਵਿਚ ਪੈਰ ਪਾਇਆ, ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਕੇ ਲੈ ਜਾਣ ਲਈ। ਉਸੇ ਦਿਨ ਮੇਰਾ ਵਿਆਹ ਵੀ ਸੀ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਆਦਮੀ ਨਾਲ।”
ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਮੇਰੇ ਵਲ ਸਿੱਧਾ ਦੇਖਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਸਤਰ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਝੁਰੜਾਈ ਹੋਈ ਖੱਲ ਵਾਲੇ ਉਸ ਚਿਹਰੇ ਵੱਲ ਸਿੱਧਾ ਤੱਕਣਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਔਖਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਨੀਵੀਂ ਪਾ ਲਈ ਤੇ ਫੇਰ ਕੁਝ ਸੋਚ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੀ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਖਾਸੀ ਸੋਹਣੀ ਸੀ?”
ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਚੱਲ-ਵੱਸੀ ਸੀ।
ਉਸਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਰਗੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਵਾਲ ਬੜੇ ਲੰਮੇ ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਸਨ—ਤੇ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਚਿੜਾਉਣ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਇਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸਾਂ ਕਿ ਤੇਰਾ ਘਰਵਾਲਾ ਤਾਂ ਤੇਰੀਆਂ ਜੁਲਫ਼ਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਸਕਿਆ ਕਰੇਗਾ! ਪਰ ਵਿਚਾਰੀ ਬੜੀ ਜਲਦੀ ਮਰ ਗਈ!...ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿਚ ਬੜਾ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸਦਾ ਮਰਦ ਉਸਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਉਹ ਜਲਦੀ ਮਰ ਜਾਂਦੀ ਏ। ਉਸ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹੀ ਹੋਇਆ।”
“ਕੀ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ?”
ਮੇਰੇ ਇਸ ਸਵਾਲ ਉੱਤੇ ਉਹ ਘਬਰਾ ਗਈ ਤੇ ਤ੍ਰਬਕ ਕੇ ਮੇਰੇ ਵਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਮੈਂ ਉਦੋਂ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਜਿਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਹਿਮ ਦੇ ਪ੍ਰਛਾਵੇਂ ਦੇਖੇ ਸਨ, ਮੁੜ ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਔਰਤ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਦੇਖੇ।...ਤੇ ਉਦੋਂ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਹੋਰ ਵੀ ਅਜੀਬ ਲੱਗੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਠ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ, “ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ! ਮੇਰੇ ਰਾਕੇਸ਼ ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਵੇਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਏ—ਉਸ ਲਈ ਖਾਣਾ ਬਣਾਵਾਂ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ-ਕਰਦਿਆਂ ਅਹਿ ਵੇਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਏ।”
ਤੇ ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਚਿਰ ਹੋਰ ਰੁਕਣ ਲਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਹਾ। ਮੈਥੋਂ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਕਿ—ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਮੇਰੀ ਘਰਵਾਲੀ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਏ, ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ ਕਿੰਨੇ ਨੇ, ਕਿਹੜੀ ਕਿਹੜੀ ਕਲਾਸ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਨੇ ਜਾਂ ਕਦੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਣ ਲਈ ਹੀ ਲੈ ਆਵੀਂ—ਕੁਝ ਵੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੁੱਛਿਆ, ਉਸਨੇ। ਮੈਂ ਉਸਦੀਆਂ ਸਹਿਮੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ ਤੇ ਗਲੀ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਬੇਤਰਤੀਬੀ ਨਾਲ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸੀਵਰ ਪਾਈਪਾਂ ਤੋਂ ਬਚ-ਬਚ ਕੇ ਤੁਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਆਇਆ।
--------------------------------------------------------------------
ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀ :
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ, ਜੈਤੋ
ਦੁਰਲੱਭ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਾਲ ਵਾਲੇ ਖੇਤ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਆਲੂਆਂ ਦਾ ਭਰਿਆ ਟਰੱਕ ਸੜਕ ਵਲ ਜਾਂਦਾ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਭੁੜਕ ਕੇ ਮੰਜੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਂਜ ਉਸਦਾ ਇਰਾਦਾ ਕੁਝ ਚਿਰ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਦਾ ਸੀ—ਦਰਖ਼ਤ ਦੀ ਸੰਘਣੀ ਛਾਂ ਤੇ ਨਿਮ੍ਹੀ-ਨਿਮ੍ਹੀ ਵਗ ਰਹੀ ਹਵਾ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਸਰਕਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਵਨ ਰਾਮ ਦੀ ਧੀ ਗੁਲਾਬੀ, ਗੁੜ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਪਰੌਂਠੇ ਖੁਆ ਗਈ ਸੀ—ਉਹਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨੇਸਤੀ ਛਾ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਨੀਂਦ ਨਾਲ ਭਾਰੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਟਰੱਕ ਦੇ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਚੱਕਰ ਲਾਏ, ਬਿਨਾਂ ਲੋੜ ਤੋਂ ਕਲੀਨਰ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਲੂਆਂ ਦੇ ਉਸ ਢੇਰ ਕੋਲ ਜਾ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਦਸ ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰ ਬੋਰੀਆਂ ਭਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਕ, ਸੂਏ ਤੇ ਸੇਬੇ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਸਿਉਂ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਇਕ, ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਾਲਾ ਡੱਬਾ ਚੁੱਕੀ ਇਕ ਦਾਤਨ ਨਾਲ ਬੋਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸਾਵਣ ਰਾਮ ਦਾ ਨਾਂ ਲਿਖਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਾਵਣ ਰਾਮ ਆਪ ਇਕ ਦਰਖ਼ਤ ਹੇਠ ਬੈਠਾ ਹੁੱਕੀ ਦੇ ਸੂਟੇ ਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ, ਆਲੂਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਰੱਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਰਹੇ ਕਿ ਸਵੇਰ ਦੀਆਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਬੋਰੀਆਂ ਕੋਲਡ ਸਟੋਰ ਵਿਚ ਭੇਜੀਆਂ ਜਾ ਚੁੱਕੀਆਂ ਨੇ।
ਦੁਰਲੱਭ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਨਸਾਉਣ ਲਈ ਹੀ ਲਗਭਗ ਕੂਕ ਕੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਸਾਵਣ ਰਾਮ ਜੀ, ਤੁਹਾਡੇ ਆਦਮੀ ਪੋਸਤ ਖਾ ਕੇ ਆਏ ਨੇ ਕਿ—?”
“ਕਿਉਂ—ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ?” ਸਾਵਣ ਰਾਮ ਨੇ ਬੜੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਹੁੱਕੀ ਗੁੜਗੁੜਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਪੁੱਛਿਆ।
ਉਹ ਇਕ ਝੱਟਕੇ ਨਾਲ ਮੰਜੇ ਤੋਂ ਉਠਿਆ, ਢਿੱਲੇ ਹੋਏ ਹੋਏ ਭੋਥੇ ਨੂੰ ਕਸ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਤੇ ਕੰਘੇ ਨਾਲ ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟਦਾ ਹੋਇਆ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਹ ਬੋਲਦਾ ਵੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ...:
“ਮੈਂ ਕਾਸਮ ਨਾਲ ਸ਼ਰਤ ਲਾਈ ਹੋਈ ਏ ਕਿ ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਖੇਤ ਦਾ ਮਾਲ ਕੋਲਡ ਸਟੋਰ 'ਚ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿਆਂਗਾ—ਪਰ ਮੇਰਾ ਦੂਜਾ ਗੇੜਾ ਭਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਹ ਦੂਜਾ ਗੇੜਾ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਏ। ਦੋਖੋ, ਬਾਰੀ ਵਿਚੋਂ ਹੱਥ ਕੱਢ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਚਿੜਾ ਰਿਹਾ ਏ ਮੈਨੂੰ!”
ਜਿਹੜਾ ਟਰੱਕ ਨਾਲ ਵਾਲੇ ਖੇਤ ਵਿਚੋਂ ਆਲੂਆਂ ਦੇ ਬੋਰੇ ਲੱਦੀ ਸੜਕ ਵਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸਦਾ ਡਰਾਈਵਰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ।
ਦੁਰਲੱਭ ਸਿੰਘ ਰਿਟਾਇਰਡ ਮਿਸਤਰੀ ਡਰਾਈਵਰ ਸੀ। ਸੱਟ ਲੱਗ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਲੰਗੜਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਡੀਲ-ਡੌਲ ਦਾ ਨਰੋਆ ਤੇ ਲੰਮਾਂ-ਉੱਚਾ ਆਦਮੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਕੋਲ ਜਾਂਦਿਆਂ ਹੀ ਦੋ-ਕੁ ਨੂੰ ਪੋਲੀਆਂ-ਪੋਲੀਆਂ ਧੌਲਾਂ ਜੜ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਇਕ-ਅੱਧੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਗਾਲ੍ਹ ਵੀ ਕੱਢੀ ਤੇ ਹੱਲਾ ਸ਼ੇਰੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ—ਫੇਰ ਬੋਰੀਆਂ ਸਿਉਂ ਰਹੇ ਆਦਮੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਸੇਬਾ-ਸੂਆ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਆਪ ਹੀ ਛੇਤੀ ਛੇਤੀ ਬੋਰੀਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਸਿਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਦੇਖਦਿਆਂ ਦੇਖਦਿਆਂ ਦਸ-ਬਾਰਾਂ ਬੋਰੀਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਸਿਉਂ ਦਿੱਤੇ। ਫੇਰ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਵਿਚ ਬੋਰੀਆਂ ਗਿਣੀਆਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਲੱਦੀਆਂ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ। ਫੇਰ ਸਾਵਣ ਰਾਮ ਵਲ ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ ਬੋਲਿਆ, “ਇਹਨਾਂ ਪੋਸਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕਹਿ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਤ ਨਹੀਂ ਹਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ।”
“ਅੱਛਾ! ਪਰ ਏਡੀ ਕਿਹੜੀ ਸ਼ਰਤ ਲਾਈ ਏ ਤੂੰ ਸਰਦਾਰਾ?”
ਸਾਵਣ ਰਮਾ ਦੀ ਗੱਲ ਤੋਂ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਦੁਰਲੱਭ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਹਾਰ ਜਾਣ ਦਾ ਅਫ਼ਸੋਸ ਹੋਏਗਾ।
ਦੁਰਲੱਭ ਸਿੰਘ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੈਰਾਂ ਭਾਰ ਬੈਠ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲੱਗੀ ਆਲੂਆਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਨੂੰ ਗਹੁ ਨਾਲ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਬੋਲਿਆ, “ਸ਼ਰਤ ਹਾਰ ਜਾਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੋਏਗਾ ਕਿ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਮੈਨੂੰ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ। ਕਾਸਮ ਮੇਰਾ ਪੁਰਾਣਾ ਯਾਰ ਏ। ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਇਕੋ ਟਰੱਕ ਮਾਲਕ ਦੇ ਡਰਾਈਵਰ ਹੁੰਦੇ ਸਾਂ—ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਟਰੱਕ ਦੇ ਮਾਲਕ ਆਂ ਤੇ ਅਕਸਰ ਇਕੱਠੇ ਈ ਮਾਲ ਢੋਂਦੇ ਆਂ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਸਾਡਾ ਸਾਥ ਮਦਰਾਸ ਤੇ ਬੰਬਈ ਤਕ ਮਾਲ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚ ਰਿਹਾ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਬਸ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਧਾਉਣ ਖਾਤਰ ਸ਼ਰਤ ਲਾ ਲੈਂਦੇ ਆਂ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਖਤਮ ਕਰ ਲਏਗਾ, ਬੋਤਲ ਲੈਣ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੋਏਗਾ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਜ਼ਰਾ ਸ਼ੁਗਲ ਮੇਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਈ ਚਾਹੀਦਾ ਹੁੰਦਾ ਏ, ਹੋਰ ਕੀ?”
ਸਾਵਣ ਰਾਮ ਕਾਲੇ ਰੰਗ, ਕਸਰਤੀ ਸਰੀਰ ਤੇ ਪੱਕੀ ਉਮਰ ਦਾ ਕਿਸਾਨ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਦੁਰਲੱਭ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਅਣਸੁਣਿਆ ਜਿਹਾ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ, “ਅੱਜ ਸਵੇਰੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਚੌਧਰੀ ਬਰਕਤ ਰਾਮ ਦਾ ਆਦਮੀ ਆਇਆ ਸੀ। ਫਸਲ ਦੇਖ ਗਿਆ ਏ। ਭਾਅ ਵੀ ਦੱਸ ਗਿਆ ਏ। ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਅਸੀਂ ਇਕ ਦੋ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ ਕੋਲਡ ਸਟੋਰ ਵਿਚੋਂ ਸਾਰਾ ਮਾਲ ਚੁੱਕਵਾ ਲਵਾਂਗੇ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ਹੁਣੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਜਾਓ, ਕਹੋਂ ਤਾਂ ਸਿੱਧਾ ਮੰਡੀ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿਆਂ! ਬੋਲਿਆ, ਮੰਡੀ ਵਿਚ ਤਾਂ ਕਾਫੀ ਮਾਲ ਆ ਗਿਆ ਏ ਤੇ ਮੰਦਾ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਏ। ਅਜੇ ਪੰਦਰਾਂ ਵੀਹ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਹੱਥ ਆ ਸਕਦਾ ਏ।”
“ਫੇਰ ਕੁਝ ਬਿਆਨਾ ਵਗ਼ੈਰਾ ਵੀ ਫੜਾ ਗਿਆ ਕਿ ਨਹੀਂ?”
“ਉਹ ਤਾਂ ਫੜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਪਰ ਮੈਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਮਾਲ ਚੁੱਕਣ ਆਉਣਗੇ ਤੈਅ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਏਗਾ। ਸਾਫ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ।”
“ਬੜਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਏਂ, ਤੈਂ ਤਾਂ ਬਈ ਸਾਵਣ ਰਾਮਾਂ! ਹੁਣ ਤਾਂ ਫਸਲ ਦੇ ਵਪਾਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਏਬੀਸੀ ਸਿਖ ਲਈ ਜਾਪਦੀ ਏ।”
“ਸਭ ਕੁਝ ਢਿੱਡ ਸਿਖਾ ਦਿੰਦਾ ਏ ਸਰਦਾਰਾ...ਤੇ ਲੋੜ ਕਾਢ ਦੀ ਮਾਂ ਹੁੰਦੀ ਏ।”
“ਅੱਛਾ!”
“ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਭਲਾ ਹੋਏ—ਬੜੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ। ਬੀਆਂ ਲਈ ਕਰਜਾ, ਬਿਜਾਈ ਤੇ ਕਟਾਈ ਲਈ ਕਰਜਾ ਤੇ ਫਸਲ ਦਾ ਬੀਮਾ! ਨਾਲੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਬੇਦਖ਼ਲੀ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਦਦ ਵੀ। ਬਸ, ਇਕ ਕੰਮ ਹੋਰ ਕਰ ਦਏ ਸਰਕਾਰ ਤਾਂ ਕਿਸਾਨ ਬੜਾ ਸੁਖੀ ਹੋ ਜਾਏ—ਬੜਾ ਹੀ ਸੁਖੀ!”
ਦੁਰਲੱਭ ਸਿੰਘ ਉਸ ਵਲ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗਿਆ। ਜਿੰਨੀਆਂ ਸਰਕਾਰੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਉਸਨੇ ਗਿਣਵਾਈਆਂ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਸਦੇ ਪਿਊ-ਦਾਦਿਆਂ ਨੇ ਕਦੀ ਕਲਪਨਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਹੋਏਗੀ। ਉਸਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿਊ-ਦਾਦੇ ਦੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦੇਖੀਆਂ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਡਰਾਈਵਿੰਗ ਸਿਖ ਲਈ ਸੀ ਤੇ ਫੌਜ ਵਿਚ ਜਾ ਭਰਤੀ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਸਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਜਿਊਂਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ।
“ਗੱਲ ਇਹ ਏ ਸਰਦਾਰਾ ਕਿ ਸਾਡੀਆਂ ਪੱਛੜੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਨੂੰ ਉਪਰ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਜਿੰਨੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕਰ ਰਹੀ ਏ—ਅਸੀਂ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਤੂੰ ਤਾਂ ਜਾਣਦਾ ਏਂ, ਇਹ ਨਾਲ ਵਾਲਾ ਖੇਤ ਮੇਰੇ ਦੂਰ ਦੇ ਭਰਾ ਦਾ ਏ। ਉਸਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਰੱਖ ਮੈਂ ਮਿਹਨਤ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਕਰਨੀ ਸਿਖਾਈ। ਹੁਣ ਪਟੇ 'ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਲੈ ਦਿੱਤੀ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਕਰਜਾ ਲਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਦਿਵਾਇਆ। ਉਸਦਾ ਇਕ ਸਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ 'ਚ ਨੋਕਰੀ ਕਰਦਾ ਏ...ਬਾਬੂ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਏ ਕਿਸੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ! ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ਉਸਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਮੇਰੀ ਧੀ ਨਾਲ ਕਰਵਾ ਦੇ, ਮੁੰਡਾ ਮਾੜਾ ਨਹੀਂ। ਨੈਣ-ਨਕਸ਼ਾ ਵੀ ਠੀਕ ਏ। ਪਰ ਉੱਚੀ ਜਾਤ ਬਰਾਦਰੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਾ-ਦੇਖੀ, ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਹਵਾ ਲੱਗ ਗਈ ਏ—ਕਹਿ ਭੇਜਿਆ, ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਤਾਂ ਨਕਦ ਲਵਾਂਗਾ ਤੇ ਬਾਕੀ ਗੱਲਾਂ ਇਹ ਤੈਅ ਹੋਣ ਪਿੱਛੋਂ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਕਹਿਣਾ, ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡੀ ਜਾਤ-ਬਰਾਦਰੀ ਵਿਚ ਇੰਜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਵਾਸਤੇ ਜਿੰਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਏ ਨੇ—ਕਿਤੇ ਇਕ ਇਹ ਵੀ ਬਣਾ ਦਏ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਦਾਜ ਦੇ ਬਗ਼ੈਰ ਵਿਆਹ ਕਰੇਗਾ, ਉਸਨੂੰ ਤਰੱਕੀ ਮਿਲੇਗੀ ਤਾਂ ਅਨੇਕਾਂ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਸੰਕਟ ਕੱਟੇ ਜਾਣ...।”
ਦੁਰਲੱਭ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗਰਦਨ ਭੁਆਂ ਕੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ਵੱਸੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਇਕ ਝੁੰਡ ਵਲ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਘਰ ਸਾਵਣ ਰਾਮ ਦਾ ਵੀ...ਫੇਰ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਲ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਉਸੇ ਪਾਸੇ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ, “ਸਮਾਜ ਦੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ਼ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਆਪ ਈ ਆਂ...ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣਾ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਈ ਪਏਗਾ। ਤੂੰ ਹੀ ਦੱਸ, ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਵੋਟਾਂ 'ਚ ਜਿਤਾਅ ਕੇ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ ਤੇ ਸਬੱਬ ਨਾਲ ਤੂੰ ਮੰਤਰੀ ਬਣ ਜਾਏਂ ਤਾਂ ਕੀ ਇਹ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾ ਦਏਂਗਾ?”
“ਮੈਂ—ਮੈਂ ਤਾ ਬਿਲਕੁਲ ਅਣਪੜ੍ਹ ਗੰਵਾਰ ਆਦਮੀ ਆਂ ਸਰਦਾਰਾ...ਕੀ ਵੋਟਾਂ ਜਿੱਤਾਂਗਾ ਤੇ ਕੀ ਮੰਤਰੀ ਬਣਾਗਾ? ਮੂਰਖਾਂ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਾ ਕਰ। ਹਾਂ, ਸਾਡੀ ਬਰਾਦਰੀ ਦਾ ਵਕੀਲ ਨੇਕ ਰਾਮ ਜ਼ਰੂਰ ਮੰਤਰੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਏ—ਹੈ ਵੀ ਬੜਾ ਲਾਇਕ ਆਦਮੀ। ਮੈਂ ਸੋਚਦਾਂ, ਉਹ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ?”
“ਤੇ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਜਾ ਕੇ ਦੱਸ ਦਿੰਦਾ ਉਸਨੂੰ—ਤੈਨੂੰ ਉਸ ਕੋਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਕੌਣ ਰੋਕਦਾ ਏ? ਆਪਣੀ ਜਾਤ ਬਰਾਦਰੀ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਦੱਸਣੀ ਈ ਚਾਹੀਦੀ ਏ—ਉਹ ਸਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਸਮਝਾ ਵੀ ਤਾਂ ਸਕਦਾ ਏ। ਸਾਰੇ ਮਸਲੇ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾ ਕੇ ਹੀ ਤਾਂ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ।”
ਸਾਵਣ ਰਾਮ ਨੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਲ ਗਰਦਨ ਭੁਆਂ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, “ਓਇ ਸੱਗੂ ਰਾਮਾ—ਜਲਦੀ ਜਲਦੀ ਹੱਥ ਚਲਾਓ ਜ਼ਰਾ, ਕੀ ਮੁਰਦਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਪਏ ਓ।”
ਫੇਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਮਕਾਨ ਵਲ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ, “ਗੁਲਾਬੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ ਏ! ਇਹਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਚਾਹ ਕਰ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਸਹੁਰਿਆਂ ਦੇ ਜਦੋਂ ਤਕ ਚਾਹ ਨਹੀਂ ਅੰਦਰ ਜਾਂਦੀ, ਹੱਥ ਪੈਰ ਕੀ ਹਿਲਾਉਣਗੇ?”
ਫੇਰ ਉਹ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਲ ਦੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਕੂਕਿਆ, “ਓਇ ਕਾਕਾ ਬੰਨੂੰ—ਏਧਰ ਆ ਜ਼ਰਾ। ਇਹ ਬੀੜੀਆਂ ਦੇ ਬੰਡਲ ਲੈ ਜਾ।”
ਉਸਨੇ ਇਕ ਬੋਰੀ ਹੇਠ ਰੱਖੇ ਬੀੜੀਆਂ ਦੇ ਚਾਰ ਪੰਜ ਬੰਡਲ ਕੱਢ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖੇ ਤੇ ਹੁੱਕੀ ਦਾ ਸੂਟਾ ਲਾਇਆ।
ਦੁਰਲੱਭ ਸਿੰਘ ਉਠ ਕੇ ਪਿੰਡ ਵਲ ਜਾਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਬੋਲਿਆ, “ਮੈਂ ਜਾ ਕੇ ਦੇਖਦਾ ਆਂ—ਚਾਹ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ ਹੋਈ ਤਾਂ ਬਾਲ੍ਹਟੀ 'ਚ ਪਾ ਲਿਆਵਾਂਗਾ। ਤੂੰ ਜ਼ਰਾ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾ ਬਾਪੂ ਮੇਰਿਆ।”
ਸਾਵਣ ਰਾਮ ਦੀ ਧੀ ਗੁਲਾਬੀ ਉਸਨੂੰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਹੀ ਮਿਲ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਇਕ ਹੱਥ ਵਿਚ ਕੱਪੜੇ ਨਾਲ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਗਰਮ ਗਰਮ ਚਾਹ ਵਾਲੀ ਬਾਲ੍ਹਟੀ ਚੁੱਕੀ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਲਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦਸ ਪੰਦਰਾਂ ਕਸੋਰੇ! ਦੁਰਲੱਭ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸਦੇ ਹੱਥੋਂ ਬਾਲ੍ਹਟੀ ਫੜ੍ਹ ਲਈ ਤੇ ਉਸ ਵਲ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਜਿਹੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ, “ਗੁਲਾਬੀ, ਤੇਰਾ ਬਾਪੂ ਤਾਂ ਹੁਣ ਤਕ ਉਸੇ ਆਦਮੀ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਏ—ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਨਹੀਂ, ਮੇਰੇ ਬੈਂਕ ਦੇ ਲਾਕਰ ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਬਾਰੇ? ਸਾਰੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਘਰਵਾਲੀ ਦੇ ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਉੱਥੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ ਸਨ!”
ਗੁਲਾਬੀ ਨੀਵੀਂ ਪਾ ਕੇ ਬੋਲੀ, “ਇਹ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਈ ਏ।”
“ਤਾਂ ਫੇਰ—ਫੇਰ ਕੀ ਕਹਿੰਦਾ ਏ ਉਹ?” ਉਸਨੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਤੁਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਮੈਂ ਕੀ ਜਾਣਾ!” ਉਹ ਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਬੋਲੀ, “ਤੂੰ ਆਪ ਈ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛ ਲੈਂਦਾ ਉਸਨੂੰ? ਸਾਫ ਸਾਫ!”
“ਕਿਤੇ ਬੁੱਢਾ ਨਾਂਹ ਈ ਨਾ ਕਰ ਦਏ!”
ਸਾਵਣ ਰਾਮ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹਾ, ਸਿਰ ਭੁਆਂ ਕੇ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਆਉਂਦਿਆਂ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਦੁਰਲੱਭ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਬਾਲ੍ਹਟੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਪੱਬਾਂ ਭਾਰ ਬੈਠ ਕੇ ਕਸੋਰਿਆਂ ਵਿਚ ਚਾਹ ਪਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਮਜ਼ਦੂਰ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਬੈਠ ਗਏ ਤੇ ਗੁਲਾਬੀ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਚਾਹ ਵਾਲੇ ਕਸੋਰੇ ਫੜਾਉਣ ਲੱਗ ਪਈ।
ਦੁਰਲੱਭ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੱਥ ਉੱਤੇ ਬੰਨ੍ਹੀ ਘੜੀ ਦੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਚਾਰ ਵੱਜ ਚੱਲੇ ਨੇ ਯਾਰੋ—ਪੰਜ ਵਜੇ ਤਕ ਟਰੱਕ ਲੋਡ ਕਰ ਦਿਓਂ ਦਾ ਮੈਂ ਇਕ ਚੱਕਰ ਹੋਰ ਲਾ ਲਵਾਂਗਾ।”
ਓਦੋਂ ਹੀ ਨਾਲ ਵਾਲੇ ਖੇਤ ਵਿਚੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਕ ਟਰੈਕਟਰ ਵੀ ਖੜ-ਖੜ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿਸਦੀ ਟਰਾਲੀ ਵਿਚ ਖਾਲੀ ਬੋਰੀਆਂ ਲੱਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਤੇ ਉੱਤੇ ਛੇ ਸਤ ਮਜ਼ਦੂਰ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਟਰਾਲੀ ਵਿਚੋਂ ਖਾਲੀ ਬੋਰੀਆਂ ਹੇਠਾਂ ਲਾਹੀਆਂ ਤੇ ਫੇਰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਰਲ ਕੇ ਟਰੱਕ ਨੂੰ ਲੋਡ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਵਣ ਰਾਮ ਹਰੇਕ ਬੋਰੀ ਉੱਤੇ ਨੀਲੀ ਸਿਆਹੀ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਦੁਰਲੱਭ ਸਿੰਘ ਹੁਣ ਹੌਸਲੇ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਦਰਖ਼ਤ ਹੇਠ ਪਈ ਮੰਜੇ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪੱਗ ਚੁੱਕ ਲਿਆਇਆ ਤੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਜਚਾ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੋਇਆ ਸਾਵਣ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ, “ਸਤ ਵਜੇ ਤਕ ਇਕ ਟਰੱਕ ਦਾ ਮਾਲ ਹੋਰ ਭਰਵਾ ਦਏਂ ਤਾਂ ਸਮਝਾਂਗਾ ਬੇੜਾ ਪਾਰ ਹੋ ਗਿਆ।”
“ਭਰਵਾ ਦਿਆਂਗਾ—ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕੀ ਇਹ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਇੱਥੇ ਈ ਪਿਆ ਰਹੇਗਾ! ਕੋਈ ਮੀਂਹ ਹਨੇਰੀ ਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸਤਿਆ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਏਗਾ।”
ਟਰੱਕ ਤੁਰਨ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਸਾਵਣ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਗੁਲਾਬੀ ਨੇ ਬਾਜ਼ਾਰੋਂ ਕੁਝ ਸਾਮਾਨ ਖਰੀਦਨਾਂ ਏਂ, ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾ। ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਲਾਹ ਜਾਵੀਂ ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਨਾਲ ਲੈਂਦਾ ਆਵੀਂ।”
ਫੇਰ ਉਸਨੇ ਪਿੰਡ ਵਲ ਦੇਖਿਆ। ਗੁਲਾਬੀ ਇਕ ਗੰਢੜੀ ਜਿਹੀ ਕੱਛ ਵਿਚ ਮਾਰੀ ਜਲਦੀ ਜਲਦੀ ਨੱਸੀ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਕ ਜਗ੍ਹਾ ਉਸਨੂੰ ਠੇਡਾ ਜਿਹਾ ਵੱਜਿਆ ਤੇ ਉਹ ਲੜਖੜਾ ਗਈ—ਉਸਦਾ ਬਾਪੂ ਕੂਕਿਆ, “ਜ਼ਰਾ ਸੰਭਲ ਕੇ ਕੁੜੀਏ, ਕਿਤੇ ਲੱਤ ਬਾਂਹ ਨਾਲ ਤੁੜਾਅ ਲਈਂ—ਆਪਣੇ ਘਰ ਤਾਂ ਸਾਂਭਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।”
ਉਹ ਟਰੱਕ ਵਿਚ ਅੱਗੇ ਦੁਰਲੱਭ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਈ। ਸਾਰਾ ਰਸਤਾ ਪਿੱਛੇ ਆਲੂਆਂ ਦੇ ਬੋਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਕੋਈ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ ਰਹੇ—ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਹਨਤ-ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਦੇ ਵਕਾਰ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਰੂਪ ਸੀ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਦੁਰਲੱਭ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤੁਸੀਂ ਪਿਓ-ਧੀ ਦੋਵੇਂ ਈ ਬੜੇ ਚਲਾਕ ਓ।”
“ਉਹ ਕਿਵੇਂ?” ਗੁਲਾਬੀ ਨੇ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਉਸ ਵਲ ਤੱਕਿਆ।
“ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਆਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇਰਾ—ਅਚਾਨਕ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਗਿਆ?”
“ਉਹ ਤਾਂ ਮੈਂ ਹੀ ਕਿਹਾ ਸੀ ਬਾਪੂ ਨੂੰ—ਸਰਦਾਰ ਬਿਜਨੌਰ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਹੋ ਕੇ ਲੰਘੇਗਾ, ਮੈਂ ਵੀ ਨਾਲ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂ...ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਈ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵਾਗੀ...ਤੇ ਬਾਪੂ ਮੰਨ ਗਿਆ।”
“ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਤਾਂ ਕਹਿਣਾ, ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਬੜੇ ਚਲਾਕ ਓ।” ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲਿਆ।
ਉਹ ਚਿੜ ਗਈ, “ਇਸ ਵਿਚ ਚਲਾਕੀ ਵਾਲੀ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਏ?”
ਉਹ ਸਟੇਰਿੰਗ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖੀ ਕਈ ਪਲ ਤਕ ਉਸ ਵਲ ਦੇਖਦਾ ਰਿਹਾ। ਫੇਰ ਅੱਗੋਂ ਕਈ ਟਰੱਕ ਤੇ ਬਸਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਆ ਗਈਆਂ ਤੇ ਉਹ ਉਸਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸਿਓਂ ਲੰਘਦੇ ਰਹੇ ਤੇ ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਫੇਰ ਪਿੱਛੋਂ ਆਉਂਦੀ ਇਕ ਕਾਰ ਨੂੰ ਰਸਤਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਜਦੋਂ ਸੜਕ ਦੂਰ ਤਕ ਵਿਹਲੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਤਾਂ ਉਹ ਬੋਲਿਆ, “ਕੀ ਤੇਰਾ ਬਾਪੂ ਤੈਨੂੰ ਇੰਜ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਵੀ ਭੇਜ ਸਕਦਾ ਸੀ?”
“ਨਹੀਂ! ਤੈਨੂੰ ਤਾਂ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਏ। ਕਿੰਨਿਆਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਮਾਲ ਢੋ ਰਿਹਾ ਏਂ ਤੂੰ!”
“ਉਸਦਾ ਮਾਲ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਡਰਾਈਵਰਾਂ ਨੇ ਢੋਇਆ ਹੋਏਗਾ। ਪਰ ਉਸਦੀ ਜਵਾਨ ਧੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਅੱਜ ਤਕ ਇੰਜ ਨਹੀਂ ਢੋਇਆ ਹੋਏਗਾ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਦਾਲ 'ਚ ਕੁਛ ਕਾਲਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਏ।”
“ਕੀ ਕਾਲਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਏ?” ਉਸਨੇ ਬੜੀ ਭੋਲੀ ਜਿਹੀ ਬਣ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵੀ ਦੌੜ ਗਈ ਸੀ।
ਦੁਰਲੱਭ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਬਸ ਗਰਦਨ ਭੁਆਂ-ਭੁਆਂ ਕੇ ਉਸ ਵਲ ਦੇਖਦਾ ਰਿਹਾ—ਕਣਕ-ਵੰਨੇ ਰੰਗ ਦੀ ਉਸ ਕੁੜੀ ਵਲ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਮੋਹਰਾ ਤੇ ਪਹਿਰਾਵਾ ਇਹ ਗੱਲ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਪਿੰਡ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਫ਼ਾਸਲੇ ਤੋਂ ਬੜੀ ਉੱਚੀ ਉਠ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਬਿਜਨੌਰ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਹੋ ਕੇ ਟਰੱਕ ਨੇ ਲੰਘਣਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਇਕ ਜਗ੍ਹਾ ਦੁਰਲੱਭ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਲਾਬੀ ਨੂੰ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਅੰਦਰ ਹੀ ਬੈਠਾ ਖਿੜਕੀ ਵਿਚੋਂ ਸਿਰ ਕੱਢ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਦਸ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਅਚਾਨਕ ਉੱਥੇ ਇਕ ਸਾਈਕਲ ਸਵਾਰ ਆਇਆ ਤੇ ਗੁਲਾਬੀ ਨੂੰ ਤਿੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, “ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਖੜ੍ਹੀ ਕੀ ਕਰ ਰਹੀ ਏਂ?”
ਉਸਦੇ ਰਵੱਈਏ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ—ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇਕ ਸਿੱਖ ਡਰਾਈਵਰ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ। ਪਰ ਗੁਲਾਬੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਉਤਰ ਨਾ ਦਿੱਤਾ, ਸਗੋਂ ਦੁਰਲੱਭ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੱਸਣ ਲੱਗੀ, “ਇਹ ਉਹੀ ਏ ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਾਪੂ ਨੇ ਗੱਲ ਚਲਾਈ ਸੀ।”
ਦੁਰਲੱਭ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰਾਂ ਤਕ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਫੇਰ ਗੁਲਾਬੀ ਵਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਜਿਹੜੀ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਉਤਰ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਤੁਰ ਪਈ ਸੀ। ਉਸ ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਵੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਤੁਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਸਨੂੰ ਫੇਰ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਭੌਂ ਕੇ ਦੁਰਲੱਭ ਸਿੰਘ ਵਲ ਵੀ ਦੇਖਿਆ। ਗੁਲਾਬੀ ਰੁਕ ਗਈ ਤੇ ਤਿੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਉਸਨੂੰ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ। ਦੁਰਲੱਭ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਏਨਾ ਹੀ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤਾ, “ਤੈਨੂੰ ਕੀ? ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਆਵਾਂ-ਜਾਵਾਂ?” ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ ਉਹ ਮੱਲੋਮਲੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਜਵਾਬ ਤਲਬੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਏਗਾ...ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਵੀ ਟਰੱਕ ਵਿਚੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਬੋਲਿਆ, “ਕੀ ਪੁੱਛਦਾ ਏ, ਇਹ ਬਾਊ?”
ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਜ਼ਰਾ ਤਿੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਗੁਲਾਬੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ।”
“ਕੀ ਦੱਸੇਂਗਾ ਬਈ ਇਸਦੇ ਬਾਪੂ ਨੂੰ?...ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਰਾ ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਦੱਸ...” ਦੁਰਲੱਭ ਸਿੰਘ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਐਨ ਅੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ।
“ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਪਿਆ।” ਉਹ ਓਵੇਂ ਹਿਰਖ ਕੇ ਬੋਲਿਆ।
“ਕਿਉਂ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਓਇ? ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਪਏਗੀ। ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾਂ ਤੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਿਉਂ ਕੀਤੀ? ਬੋਲ?” ਕਹਿ ਕੇ ਦੁਰਲੱਭ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸਦੀ ਕਮੀਜ਼ ਦਾ ਕਾਲਰ ਫੜ੍ਹ ਲਿਆ।
ਉਹ ਕਾਲਰ ਛੁਡਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਬੋਲਿਆ, “ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਪੁਲਿਸ 'ਚ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰ ਦਿਆਂ ਗਿਆ...ਮੇਰਾ ਕਾਲਰ ਛੱਡ ਦੇ।”
“ਪੁਲਿਸ ਕੀ ਤੇਰੀ ਈ ਸਭ ਕੁਝ ਲੱਗਦੀ ਏ? ਮੇਰੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ? ਚੱਲ, ਕਿਹੜੇ ਥਾਨੇ 'ਚ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਦਾ ਏਂ ਮੈਨੂੰ। ਮੈਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਆਂ...ਮਜਿਸਟਰੇਟ ਤਕ ਪਛਾਣਦੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅਦਾਲਤਾਂ 'ਚ ਮੈਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਜੁਰਮਾਨਾਂ ਭਰਿਆ ਏ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਪਰਮਿਟ ਵੀ ਲਏ ਨੇ। ਇਹ ਨਾ ਭੁੱਲ ਕਿ ਇਨਸਾਫ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹੋਏ ਨੇ। ਸਿਰਫ ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਬਾਊਆਂ ਵਾਸਤੇ ਹੀ ਨਹੀਂ—ਜਿਹੜੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਕਰਨ ਦੇ ਦਸ-ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਮੰਗਦੇ ਨੇ ਤੇ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਏਨੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਕਿ ਉਹ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਆ-ਜਾ ਸਕੇ।”
ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਦੁਰਲੱਭ ਸਿੰਘ ਵਲ ਦੇਖਿਆ। ਟਰੱਕ ਉੱਤੇ ਲੱਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਬੋਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਉਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਲ ਹੀ ਬੜੀ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਸਰਦਾਰ ਜੀ, ਅਸੀਂ ਆ ਕੇ ਹੱਥ ਵੰਡਾਈਏ?”
“ਨਹੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ—ਮੈਂ ਈ ਕਾਫੀ ਆਂ।” ਉਸਨੇ ਹੱਥ ਲਹਿਰਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਤੇ ਗੁਲਾਬੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਜਾਹ, ਆਪਣਾ ਸੌਦਾ ਪੱਤਾ ਖਰੀਦ...ਮੈਂ ਏਸ ਜਵਾਨ ਨੂੰ ਟਰੱਕ 'ਤੇ ਲੱਦ ਕੇ ਜ਼ਰਾ ਥਾਨੇ ਤਕ ਲੈ ਜਾਨਾਂ—ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਮੇਰੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਰਿਪੋਰਟ ਲਿਖਵਾਏਗਾ। ਤੂੰ ਜਾਹ!” ਪਰ ਗੁਲਾਬੀ ਉੱਥੋਂ ਨਾ ਹਿੱਲੀ। ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਖਿਸਕ ਜਾਣ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪਣੀ ਭਲਾਈ ਸਮਝੀ ਤੇ ਸਾਈਕਲ ਰੇੜ੍ਹਦਾ ਹੋਇਆ ਇਕ ਪਾਸੇ ਵਲ ਤੁਰ ਗਿਆ। ਫੇਰ ਦੁਰਲੱਭ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੱਸਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਮੁੱਛਾਂ ਨੂੰ ਤਾਅ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਗੁਲਾਬੀ ਵਲ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕਿਹਾ, “ਅੱਜ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਬਾਪੂ ਨਾਲ ਸਾਫ-ਸਾਫ ਗੱਲ ਕਰਨੀਂ ਈ ਪਏਗੀ—ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ ਕਿ ਉਹ ਵੀ ਇਸੇ ਉਡੀਕ ਵਿਚ ਹੋਏ! ਤੂੰ ਵੀ ਉੱਥੇ ਈ ਰਹੀਂ, ਸਮਝੀ!”
ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਫੇਰ ਟਰੱਕ ਵਿਚ ਜਾ ਬੈਠਾ। ਟਰੱਕ ਨੂੰ ਗੇਅਰ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਖਿੜਕੀ ਵਿਚੋਂ ਸਿਰ ਕੱਢ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, “ਦੋ ਘੰਟਿਆਂ ਬਾਅਦ ਆਵਾਂਗਾ—ਇਸੇ ਜਗ੍ਹਾ ਮਿਲੀਂ। ਤੇ ਸੁਣ, ਜੇ ਇਹ ਮੁਸ਼ਟੰਡਾ ਫੇਰ ਤੇਰਾ ਰਸਤਾ ਰੋਕੇ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਦੋ ਥੱਪੜ ਜੜ ਦੇਈਂ, ਇਸਦੇ ਭਰੇ ਬਾਜ਼ਾਰ 'ਚ। ਡਰੀਂ ਨਾ! ਬਾਕੀ, ਮੈਂ ਆ ਕੇ ਸਾਂਭ ਲਵਾਂਗਾ।”
-------------------------------------------------------
